Ostoja Vojinović: Nova godina kroz istoriju, tradiciju i običaje

0
28
Podelite:

Zakoračili smo u osamnaestu godinu trećeg milenijuma. Proslavili smo još jednu Novu godinu uz, kako je to već postalo tradicionalno ogroman arsenal ispaljenih petardi, vatrometa i prangijanja dostojnog osobađanja Mosula ili nekog drugog sirijskog grada iz poslednjeg rata.Sarme, ruske salate, Žikina dinastija – ovako bi ukratko izgledao 31.decembar/1.januar u većini domova u Srbiji.Kod nas se Nova godina praznuje 1.i 2.januara, a po pravilu i starom srpskom običaju, ako praznik ‘’padne’’ u neradne dane, oni se spajaju sa radnim.

Doček Nove godine predstavlja svakako jedan od najstarijih običaja koje je prihvatio veliki broj ljudi širom sveta.Šta i koliko znamo o poreklu, značenju, datumu slavljenja, ikonografiji, verovanjima i ostalim stvarima u vezi Nove godine? Verovatno ste se nekada zapitali ko je prvi počeo da proslavlja Novu godinu i kako su nastali novogodišnji običaji?

Proslava Nove godine jedan je od najstarijih običaja, koji se, generalno obeležava svugde u svetu, ali u različito vreme i na različite načine.Jedni poštuju lunarno računanje vremena, prema kretanju Meseca, a drugi solarno, prema kretanju Sunca. Za razliku odsolarne koja ima stalno utvrđen datum, oni narodi koji vreme računaju prema kretanju Meseca, imaju promenljiv datum za Novu godinu.

Simbolično, Nova godina predstavlja obnavljanje života, a običaji vezani za taj dan vuku korene iz daleke prošlosti.Slavljenje odlaska stare i dolaska nove godine, prastari je religijski, društveni i kulturni obrazac u skoro svim delovima sveta.

Ko je prvi počeo da slavi Novu godinu?

Kako su se tokom vekova menjali kalendari, tako je menjan i dan kada Nova godina počinje.S obzirom na to da mnogi narodi nisu imali kalendare, godinu su računali prema vremenskim prilikama i godišnjim dobima, kao i na osnovu poljskih radova koje su obavljali.
U drevnom Eguptu, prvi dan godine, koji je padao na dan izlaska Sothisa (zvezde Sirius), 19. ili 20. jula, slavio se se narodnim i dvorskim svečanostima i žrtvama u čast boginje Izide.
Jevrejima je Nova godina bila dan ‘’upisivanja čovekove sudbine’’, pa se najavljivala duvanjem u trube i rogove ( šofar i keren)

Istorija proslavljanja Nove godine nije pouzdano utvrđena, no smatra se da su Vavilonci počeli to činiti još pre 4.000 godina.Vavilonska Nova godina je trajala 11 dana, a svaki dan se slavio na specifičan način.Neki naučnici tvrde da su je prvi počeli slaviti Kinezi, a drugi da su to bili Rimljani ili Germani.Stanovnici starog Rima proslavljali su Novu godinu i za njih je ona bila simbol početka novog života i novih želja.Njihov kalendar menjao se sa svakim novim vladarom i uskoro je izgubio usklađenost sa Suncem.U želji da ispravno postavi kalendar, rimski Senat 153. godine pre nove ere je „ustoličio“ 1. januar za početak Nove godine, no variranja su se nastavila, sve dok Cezar, 36.godine pre nove ere, nije odredio konačni kalendar, vraćajući 1.januaru počasnu titulu prvog dana u godini.

Nemci su, prema jednom od niza tumačenja, prvi u 16. veku uveli običaj kićenja jelke. Legenda kaže da je kićenje započeo utemeljitelj protestantizma Martin Luter.Luter je šetajući kroz šumu bio zadivljen hiljadama zvezda koje su svetlucale kroz granje jela. Toliko je bio očaran prizorom da je odsekao malo drvo i odneo ga kući svojoj porodici. Da bi oživeo istu lepotu koju je video u šumi, zakačio je i male sveće na grančice .Po drugoj teoriji Germani su bili prvi koji su uneli jelku u kuću.Stari Germani su verovali da u njoj živi ‘’šumski duh’’, zaštitnik prirode, te su stari ratnici, za novogodišnju noć odlazili u šumu da ga umilostive.Kasnije su počeli donositi i jelke u kuću čime je ona postal simbol Nove godine, a kasnije, uz potrošačko društvo na nju su došli i ukrasi.

U Evropi i Americi kićenje jelke postaje popularno u 18. veku.
Hriščanstvo je dugo zaziralo od slavljenja Nove godine 1.januara, kao od paganskog običaja, pa su se u srednjem veku za početak godine uzimali praznici Blagovesti ( 25.marta) ili Božić (25.decembra). Tek od 12.veka crkva prihvata 1. januar kao početak Sunčeve godine.
Tek 1582.godine, kada je zvanično prihvaćen gregorijanski kalendar, katolici su prihvatili ovaj običaj.Britanci su ove izmene prihvatili tek 1752.godine, a do tada su kao i njihove američke kolonije, ovaj praznik obeležavali u martu.

Razne kulture i religijski sistemi imaju različite običaje vezane za doček Nove godine, ipak Gregorijanski kalendar danas se iz praktičnih razloga koristi u gotovo celom svetu.
Rusi su sve do 10.veka slavili Novu godinu 1.marta, kao dolazak proleća.Svetkovali su u čast Sunca, a njihovi obredi su imali magijsko značenje.Savremenici, dobri poznavaoci mitologije i simbologije, kažu da Nova godina simbolizuje regeneraciju kosmosa, obećanje novog rasta, čežnju za obnovom i počinjanje iznova.

Astronomska godina je period za koji zemlja obiđe oko Sunca i traje približno 365 dana.Na bazi ove činjenice sačinjeni su mnogobrojni kalendari:kineski, jevrejski, muhamedanski, ruski, sijamski, julijanski i gregorijanski (reformisani julijanski).U našoj zemlji Pravoslavna crkva verske praznike i danas računa po julijanskom kalendaru koji zaostaje 13 dana za novim, gregorijanskim.Zemlje koje su prihvatile novi kalendar proslavljaju Novu godinu 1.januara.Zajedno sa hrišćanstvom, u 10.veku je prihvaćen i novi, grčki kalendar, ali je tek car Petar Veliki početkom 18.veka smestio Novu godinu na prvi (14) januar.U ‘’Srpskom pravoslavlju’’ povodom toga je zapisano: ‘’ Ovaj dan je posvećen uspomeni na čin obrezivanja Isusa Hrista, početku građanske godine i svetom Vasiliju Velikom. Prema Mojsijevom zakonu koji je nalagao obrezivanje svakog muškog deteta osmog dana po rođenju, obrezan je 1.januara i Isus Hristos.Po tumačenju crkve ‘’ da bi ispunio sve zakonsko i da se time zatvore usta jeretika koji govore da Hristos nije primio naše telo i koji brbljaju da se prividno rodio’’.Posvećenje ovog datuma početku godine novijeg je datuma i vezano za praznik svetog Vasilija Velikog, branioca pravoslavlja i zaštitnika monaha’’

U Aziji slave i solarnu i lunarnu Novu godinu

Lunarnu Novu godinu, danas više kao deo tradicije, obeležavaju u Kini, Japanu, Indiji, Vijetnamu i još nekim zemljama, pri čemu proslavljaju i solarnu godinu.

Za Kineze lunarna Nova godina je praznik proleća.To je najveći narodni praznik uoči kojeg se detaljno čiste stanovi i kuće, kako bi se na simboličan način odbacilo sve staro i loše.Na ulicama se organizuju ceremonijalne proslave sa velikim papirnatim zmajevima koji predstavljaju moć i uspeh.
U Japanu se Nova godina slavi uz svečanu trpezu ispunjenu posebnim specijalitettima. Japanci čitavog decembra održavaju zabave pod nazivom Bonenkai, kojima je cilj da se ostave loše stvari za sobom i pripremi se za novi početak. U ponoć zvona budističkih hramova zvone 108 puta kako bi oterala 108 ljudskih slabosti,ili 108 mogućih ljudskih grehova, a nakon toga se svi smeju terajući smehom zle duhove.Japanska tradicija nalaže oprost za sve nesporazume i nerazumevanje u porodici i među prijateljima kako bi se u Novu godinu ušlo potpuno ‘’čisto’’.

Kulturna raznolikost i običaji u drugim zemljama

I danas se širom sveta, uz puno buke i pompe, šampanjac, razmenu poklona i vatromet, slavi nastupajuća godina. Neki novogodišnji simboli opstali su kroz sve civilizacijske mene.Običaji novogodišnje proslave danas nalažu ispraćanje stare i doček Nove godine uz porodična ili organizovana okupljanja, sa prijateljima, uz svečanu odeću, posebnu brigu o izgledu, ukrašavanjem interijera i eksterijera, odbrojavanjem, svečanim novogodišnjim programom, vatrometom, čestitanjem, nazdravljanjem čašom šampanjca. Prigodnom hranom i pićem odaje se počast toku vremena, koje simbolički počinje iznova.

Jedan od najatraktivnijih simbola je novogodišnja parada, uobičajena kod mnogih naroda. Stvaranje zaglušujuće buke koje potiče iz rituala teranja zlih demona, takođe se zadržalo u mnogim krajevima sveta – ali danas kao lupanje u lonce i tiganje, kucanje čašama, zvonom zvona, bubnjevima, sirenama, muzikom.
Iako mnogi misle da su novogodišnja zaricanja novijeg datuma, tradiciju su započeli još Vavilonci, a njihova je odluka nalagala vraćanje posuđenog oruđa za rad. Moderna zaricanja najčešće se odnose na prestanak pušenja, držanje dijete, zdrav način života, štednju, više učenja, vernost, veću pažnju prema partneru i niz drugih obećanja, karakterističnih za našu civilizaciju. Svaka zemlja ima i poneku specifičnost.

U Grčkoj se proslava poklapa s proslavom svetog Vasilija, jednog od osnivača Grčke pravoslavne crkve. Tada se servira Vasilopita ili torta svetog Vasilija, u koju se utisne srebrni ili zlatni novčić. Ko novčić pronađe, biće posebno srećan u Novoj godini.Prema tradiciji, Grci Novu godinu dočekuju u krugu porodice, a potom, sat posle ponoći odlaze u taverne gde lumpuju do zore.

Rusi imaju običaj da 12 sekundi pre ponoći u potpunoj tišini svi pomišljaju želju za Novu godinu, a u ponoć se otvaraju vrata da Nova godina uđe u dom.Tradicija je i da zapišu svoju želju na parčetu papira, koji zatim zapale, a pepeo stave u čašu sa šampanjcem i popiju pre ponoći.Po izlasku na trgove, jedni druge časte sa suvim šljivama koje su napunjene orasima

Danci u novogodišnju noć ulaze sa mnogo razbijenih tanjira ispred kućnog praga. Stari tanjiri čuvaju se cele godine i u ponoć se bacaju pred ulazna vrata prijatelja. Mnogo razbijenih tanjira simbolizuje društveno bogatstvo – prijatelje.
Kubanska tradicija nalaže da se u ponoć pojede 12 grejpova, koji simbolizuju mesece godine, a poštovanje tog običaja treba da donese sreću.

Austrijanci na Novu godinu, kao desert uz svečani ručak, pripremaju sladoled od mentola u obliku deteline s četiri lista. Stari sicilijanski obicaj kaže da će sreća doći onima koji na Novu godinu jedu lazanje. Kad zakuca ponoć, Španci moraju da pojedu 12 zrna grožđa – po jedno za svaki mesec.
Norvežani se časte pudingom od pirinča u kojem je skriveno jedno zrno badema. Osobu koja pronađe badem pratiće sreća. U Brazilu je običaj da se u novogodišnjoj noći nosi bela odeća za sreću i mir u godini koja sledi. Holanđani se za doček pripremaju pekući krofne jer veruju da to donosi sreću.
Cela Latinska Amerika uoči Nove godine traži gaćice određene boje, u zavisnosti od zemlje do zemlje – crvene, roze ili žute. U nekim zemljama običaji nalažu da se veš obuče naopačke.
Italijani najbučnije proslavljaju Novu godinu jer što veća buka, zlo će brže pobeći. Iz kuće bacaju sve stare, nepotrebne stvari, od nameštaja do odeće, i to kroz prozor.

Jevrejska Nova godina je duhovni praznik kojim se obeležava godišnjica stvaranja sveta.Datum je promenljiv, zbog primene solarno-lunarnog kalendara.Trpeza se sastoji samo od slatkih jela, koja simbolizuju plodnost i dugovečnost.Proslava Nove godine je duhovni praznik. Ovaj praznik još nazivaju i praznik truba koji traje 48 sati kao uvod u post i desetodnevno pokajanje.
U mnogim zemljama sveta ustalio se običaj masovnih dočeka Nove godine na gradskim trgovima, posebno u velikim turističkim metropolama poput Pariza, Moskve, Njujorka, Atine….gde se slavi uz novogodišnji koncert, igru i vatromet u ponoć.

Omiljena novogodišnja destinacija Engleza je Edinburg, u kome se priređuje veličanstveni vatromet, koji godišnje privuče i do 100.000 ljudi.
U Španiji svako mesto ima svoju centralnu proslavu Nove godine, ali je najvažnija ona na ‘’La Puetra del Sol’’, velikom trgu u centru Madrida. Na tom mestu, preplavljenom hiljadama ljudi, stari sat se usporava na 23:59:48.

U Sidneju više od 1.2 miliona ljudi na ulicama uživa u blagodatima toplog leta, tog spektakularnog ‘’prirodnog amfiteatra’’, a oko 80.000 vatrometa može se pratiti u radijusu od 16 kilometara.Vrtoglavim brojkama može se pridodati i broj međunarodnih turista koje Sidnej privuče svaka godine, a on se penje i do 300.000

Zemlje Ujedinjenog Kraljevstva imale su zanimljive običaje

„U Engleskoj je postojala tradicija da, u 12 sati, otvorite ulazna vrata i prvi čovek tamne kose koji prolazi, mora ući i dati vam komad uglja, so i hleb. To znači da ćete u budućnosti imati ugalj – bice vam toplo, imaćete hleb, tj. šta da jedete i so, iz nekog razloga, niko ne zna zašto, označava novac! Ali danas, Englezi to ne rade, već se napiju i uspavaju pored televizora.
U Škotskoj se to zove „Hogmmanay“ i slični su običaji. Oni otvaraju ulazna vrata da izađe stara godina i sve loše s njom i prva osoba koja uđe u kuću određuje im sudbinu. Međutim, danas se oni napiju i uspavaju pored televizora.


U Velsu se to zove „Nos galan“. Prema njihovoj tradiciji, u ponoć muskarac otvara vrata i ako uđe žena to je loša sreća do kraja godine. Kraj, to je loš znak. Zato oni moraju da se napiju i uspavaju pored televizora.
A Irci, njih niko, zapravo ne razume, čak ni njihove žene. Ni pre mnogo godina niko nije razumeo šta oni rade, čak ni sami sebe nisu razumeli šta rade, ali zapravo – oni se napiju. I eto, u suštini tako se proslavlja Nova godina u Ujedinjenom Kraljevstvu.“

( deo o Ujedinjenom Kraljevstvu – citat Ričarda Siksmita)

Kako se slavila Nova godina u Srbiji

U davna vremena, u srednjovekovoj Srbiji, Nova godina je zapravo označavala početak liturgijskog ciklusa u hrišćanskoj religiji i obeležavala se 1. septembra po starom, tačnije 14.septembra po novom kalendaru.
Sve do Drugog svetskog rata Nova godina se u Srbiji slavila 14. januara, mada ne tako raskošno kao danas.Nije bilo jelki, lampiona, svetiljki, samo su na beogradskim glavnim raskršćima gorele mašine sa katranom.Iz godine u godinu sve je više novogodišnjeg sjaja stizalo i u Srbiju.Sa dolaskom 20.veka odnos prema novogodišnjim noćima lagano se menjao. Kasnije, u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1919.
godine prihvaćen je gregorijanski kalendar, ali se Srpska pravoslavna crkva i dalje pridržavala julijanskog, pa su se ravnopravno slavile obe nove godine.

Čak se i tokom Drugog svetskog rata Nova godina slavila.Slavili su je i saveznici i nacisti, i porobljeni i okupatori, i partizani i četnici. Po oslobođenju Beograda prva Nova godina proslavljena je siromašno, ali moćno. Čekalo se u svim većim salama koje su preživele bombardovanje.Prvo su se slušale vesti, do ponoći se igralo kozaračko kolo, a od ponoći u Domu inženjera i hotelu ‘’Central’’ u Zemunu čak i predratni tango.

Tek nakon Drugog svetskog rata proslava Nove godine 1.januara dobija poseban značaj.Od tada je počela da se slavi gotovo iz dužnosti prema političkoj partiji.Slavio je narod, a slavio je i maršal Tito. Slavljenje Nove godine 1.januara u SFRJ imalo je i još jedan cilj – da zameni dotadašnje obeležavanje Božića, ali i da zamaskira podvojenosti stanovništva različitih veroispovesti i stvori osećaj pripadnosti jednoj zajednici.U tu svrhu, u verski i kulturno heterogenoj zemlji bilo je zgodno imati zajednički praznik, kao što je međunarodna Nova godina. U to vreme, Nova godina koju je obeležavala Srpska pravoslavna crkva slavljena je tajno i tiho.

Nakon prestanka vladavine komunizma Novu godinu obelažavamo i 1. januara po novom, i 14. januara po starom kalendaru, što je nastavljeno i do današnjih dana.

 

Ostoja Vojinović

VIDOVDAN

Podelite:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here