Veljko Đurić: Makedonski rasklol!

0
1
Podelite:

NASILNO odvajanje, uz političku i državnu podršku, delova jedne samostalne ili autokefalne Crkve i nekanonsko stvaranje druge verske zajednice i samoproglašenje njene autokefalnosti retko se dešavalo u istoriji hrišćanstva. Ali, to se desilo Srpskoj pravoslavnoj crkvi kada je, nesumnjivo, voljom države na njenom jednom kanonskom delu organizovana pseudocrkvena zajednica nazvana Makedonska pravoslavna crkva.

Komunistička partija Jugoslavije je još pre Drugog svetskog rata obznanila svoje viđenje rešavanja nacionalnog pitanja u Jugoslaviji, što je rezultiralo posleratnim državnim ustrojstvom sa šest republika i dve autonomne pokrajine (u sastavu Srbije). Crna Gora i Makedonija tada postaju republike u kojima treba rešiti srpsko nacionalno pitanje: u Makedoniji kroz stvaranje crkvene organizacije nezavisne od Patrijaršije u Beogradu, a u Crnoj Gori proglašenjem crnogorske nacije i, u zavisnosti od volje političkog vrha, eventualnim ponavljanjem crkvenog scenarija iz Makedonije.

SA PROBLEMOM crkvene organizacije u Narodnoj kasnije Socijalističkoj Republici Makedoniji, suočavali su se svi patrijarsi koji su u posleratnom periodu našli na prvosvešteničkom tronu Srpske pravoslavne crkve. Nastao je u vreme Gavrila Dožića (1946-1950), bio je prisutan i u vreme Vikentija Prodanova (1950-1958), da bi kulminaciju doživeo u periodu arhipastirstva Germana Đorića (1958-1990), i ostao kanonski nerešen do današnjih dana.

Mada se problem ticao prvenstveno jugoslovenske države čiji činovnici su ga i stvorili i tobože rešavali, a više Srpske pravoslavne crkve, jer je nastao na njenom telu, za njega su bile zainteresovane i druge pomesne pravoslavne crkve, u prvom redu bugarska, i, na poseban način, Vatikan, kome je takav scenario odgovarao zbog globalne politike Svete stolice na Balkanu.

U istoriografiji još nema istraživanja koje bi to pitanje razmotrilo iz svih aspekata – sa etničkog, crkveno-kanonskog, političkog i kulturološkog gledišta. Ni među istoričarima nije usaglašena jedinstvena terminologija kako bi trebalo imenovati problem pravoslavne crkve u Makedoniji.

NEKI istoričari koji su se bavili makedonskim crkvenim pitanjem njegovo nastajanje vezuju za 1870. godinu, kada je Turska pod pritiskom Rusije naterala Carigradsku patrijaršiju da na tom prostoru imenuje četvoricu Bugara za episkope i proglasi Bugarski egzarhat. Drugi ga datiraju od 1945. kada je, posle Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji proglašena makedonska republika, makedonska nacija i makedonski jezik.

Ujedinjenje pomesnih srpskih crkava 1920. godine u jednu celinu („Avtokefalna Ujedinjena Srpska Pravoslavna Crkva Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca“) i obnavljanje Srpske patrijaršije 1922. je bilo priznato od Vaseljenske (Carigradske) patrijaršije izdavanjem tradicionalne potvrde po imenu Tomos, a potom i od drugih pravoslavnih crkava. Tomosom se Carigradska patrijaršija dobrovoljno odriče dotadašnje jurisdikcije nad eparhijama na teritorijama Stare i Južne Srbije (Makedonije), koje su se od 1. decembra 1918. našle u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, i saglašava se da one uđu u sastav ujedinjene srpske Crkve.

Po proglašenju ujedinjenja 1920. godine, Sveti arhijerejski sabor Ujedinjene Srpske pravoslavne crkve je sproveo novu administrativnu organizaciju. Tako su u Južnoj Srbiji formirane eparhije Skopljanska (u rangu mitropolije), Zletovsko-strumička, Bitoljska i Ohridska (koje su 1931. spojene u Ohridsko-bitoljsku). Takva administrativna podela bila je na snazi sve do 1941. godine, do rasparčavanja Kraljevine Jugoslavije, posle poraza u Aprilskom ratu od Nemačke i njenih saveznika Italije, Mađarske i Bugarske.

POSLE Aprilskog rata 1941. godine Bugarska je okupirala deo Kraljevine Jugoslavije i proširila svoj državni suverenitet. Uskoro je nova vlast proterala srpske arhijereje, mitropolita skopljanskog Josifa Cvijovića i episkopa zletovsko-strumičkog Vikentija Prodanova, koji je istovremeno bio i administrator Eparhije ohridsko-bitoljske, kao i nešto više od 50 parohijskih sveštenika i desetak monaha. Potom je, ne obazirući se na hrišćanske kanone, Bugarska pravoslavna crkva uspostavila na okupiranom području kompletnu jerarhiju sa oko 375 svojih sveštenika. Znatan broj dotadašnjih srpskog sveštenstva dobrovoljno je prihvatio bugarsku organizaciju.

Deo koji su okupirali Italijani došao je pod civilnu albansku vlast i pod duhovno staranje Albanske pravoslavne crkve.

Kako su pojedini delovi Jugoslavije oslobađani od okupatora, a partizanske jedinice i divizije sovjetske Crvene armije približavale se Beogradu, Sinod Srpske pravoslavne crkve je 31/18. oktobra 1944. zaključio da prognani arhijereji i sveštenoslužitelji treba da se vrate u mesta svoje prethodne službe.

KOMUNISTIČKA vlast to, međutim, u brojnim slučajevima nije dozvolila. Mitropolit skopljanski Josif i episkop zletovsko-strumički Vikentije od nadležnih vlasti u Beogradu nisu dobili potrebne dozvole za putovanje. Nešto kasnije, 23. januara 1945, mitropolit Josif je otišao u Moskvu sa delegacijom na ustoličenje novog ruskog patrijarha. Ruski arhijereji vršili su snažan pritisak na Srpsku pravoslavnu crkvu da prizna novu crkvenu organizaciju u Makedoniji, a u skladu sa političkim interesima državnih vlasti Sovjetskog Saveza.

Partizanske (komunističke) skupštine Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ), održana 29. novembra 1943. u Jajcu, i antifašističkog sobranja narodnog oslobođenja Makedonije (ASNOM), na Ilindan, 2. avgusta 1944, u manastiru Sveti Prohor Pčinjski kod Vranja, započele su konstituisanje republike Makedonije. Stvaranje makedonske republike (po određenim pretpostavkama države), nosilo je sobom i ideju o organizovanju samostalne nacionalne Crkve, drugim rečima kroz odvajanje dela Srpske pravoslavne crkve u zasebnu celinu po imenu Makedonska pravoslavna crkva.

Bugarska je kapitulirala 9. septembra 1944. godine kada prestaje i njena okupaciona vlast na teritorijama Kraljevine Jugoslavije. Posle toga, formalno, mada ne i u stvarnosti jer je domaće sveštenstvo ostalo na svojim mestima, nestaje i organizacija Bugarske pravoslavne crkve sa istih teritorija.

PRVI makedonski Crkveno-narodni sabor organizovan je u Skoplju 4. marta 1945. godine. Tada je izglasana rezolucija da se obnovi Ohridska arhiepiskopija pod imenom Makedonska samostalna pravoslavna crkva, koja neće biti potčinjena nijednoj crkvi, i sa svojim narodnim episkopima i sveštenstvom. Prvi makedonski arhijerej, kako je odlučeno, nosiće titulu „ohridski arhiepiskop“, a Crkva će se zvati „Sveto Klimentova ohridska arhiepiskopija“. Sa skupa su upućeni telegrami maršalu Josipu Brozu Titu, AVNOJ-u, carigradskom i ruskom patrijarhu, Sinodu Srpske pravoslavne crkve, Sveslovenskom mitingu u Sofiji i Bugarskoj pravoslavnoj crkvi.

PATRIJARH U ZAROBLJENIŠTVU

Arhijereji Srpske pravoslavne crkve nisu mogli da sazovu vanredni Sabor jer patrijarh Gavrilo faktički nije bio na svom tronu u Patrijaršiji (već u nemačkoj internaciji). Jedino što im je preostalo bilo je da 12. marta 1945. na konferenciji raspravljaju o neprilikama koje im je novouspostavljena vlast nametnula odvajanjem delova Srpske pravoslavne crkve u federalnim republikama, Makedoniji i Crnoj Gori, shodno federativnom uređenju Jugoslavije.

ARHIJEREJI Srpske pravoslavne crkve su na konferenciji 12. marta 1945. godine odbili da prihvate zahtev makedonskog Inicijativnog odbora za odvajanjem iz majke crkve i zaključili da je on nekanonski. Stoga su naložili nadležnom arhijereju, mitropolitu skopskom Josifu, da otputuje u Skoplje i tamo sagleda situaciju i preduzme sve što je neophodno u takvim prilikama.

Država je, međutim, posredstvom Ministarstva za unutrašnje poslove 17. marta odbila da dozvoli mitropolitu Josifu put u Skoplje. To je praktično značilo zabranu povratka episkopima i sveštenicima u krajeve odakle su ranije proterani.

Na stvaranje nove crkvene organizacije Sinod je zvanično reagovao tek 22. septembra 1945. donoseći „Odluku na rezoluciju Inicijativnog odbora u Skoplju za organizaciju samostalne Makedonske crkve“. Tu odluku, međutim, nije mogao da obelodani u naredna dva meseca.

PATRIJARH Gavrilo se vratio 14. novembra 1946. u Jugoslaviju i zatekao brojne probleme, među kojima je najdramatičniji bio onaj u Makedoniji. Sveti arhijerejski sabor sastao se 16. novembra 1946. prvi put u redovnom zasedanju posle onog od 27. marta 1941. godine. Sabor je podržao sve odluke Sinoda na čijem je čelu bio mitropolit Josif.

U međuvremenu, Inicijativni odbor je zabranio sveštenicima da u hramovima u Makedoniji pominju ime patrijarha Gavrila, da primaju „Glasnik“ Srpske pravoslavne crkve i distribuiraju patrijarhovu Božićnu poslanicu.

Na Saboru Srpske pravoslavne crkve, koji je trajao od 30. aprila do 13. maj 1947, zaključeno je da bi trebalo preduzeti sve da bude sačuvan vekovni crkveni poredak. U toku zasedanja, patrijarha Gavrila su 10. maja posetili general-major Ljubodrag Đurić, Lazar Koliševski, tadašnji predsednik Vlade Narodne Republike Makedonije i prota Milan D. Smiljanić. Zanimljivo je da su gosti od domaćina zatražili da razgovoru ne prisustvuje mitropolit Josif za koga su saopštili da ne može da se vrati u Skoplje, već da bi mu trebalo dodeliti neku drugu eparhiju. Na to je patrijarh uzvratio da arhijerej ne može da se odrekne poverene mu eparhije bez pristanka ili odluke Velikog crkvenog suda, ustavši pred odbranu kanonskog poretka.

UBRZO je Crkveni sud Mitropolije skopljanske iseljen iz Vranja, gde je bio privremeno smešten posle zabrane povratka sveštenicima u Skoplje, a mitropolit Josif je proteran iz grada uz demonstracije, vređanje i pretnje.

Patrijarha je u narednim danima posetilo nekoliko sveštenika iz Makedonije. Jedan od njih, Nestor Popovski je zatražio osnivanje samoupravne crkve u Makedoniji koja će, kako je rekao, biti u kanonskom jedinstvu sa srpskom Patrijaršijom, smatrao je da bi njeni episkopi trebalo da budu tamošnji ljudi i da naziv Srpska bude izmenjen u Jugoslovenska patrijaršija. Patrijarh je odgovorio da nema ništa protiv izbora domaćih sveštenika za episkope, ali je dodao da oni moraju da ispunjavaju kanonske uslove.

U NAREDNIM godinama, problem nije rešavan, svaka strana je radila po svom, a država je imala preča posla; Patrijaršija je bila prinuđena da ćuti, a u Makedoniji su nastavljali crkveni život u novim okolnostima i uslovima, ali bez arhijereja.

Smrt patrijarha Gavrila, hapšenje mitropolita Josifa i dolazak članova makedonskog Inicijativnog odbora na izborni Sabor (voljom države), stvorili su donekle novu situaciju. Izbor episkopa zletovsko-strumičkog Vikentija Prodanova za patrijarha (1. jula 1950) doveo je do promena u stavu Srpske pravoslavne crkve prema zahtevima Inicijativnog odbora. Glavni propagator rešavanja crkvenog problema u Makedoniji na način kako je to učinjeno bio je Savez udruženja pravoslavnog sveštenstva, čime je poslužio kao poluga vlasti protiv arhijereja.

INICIJATIVNI odbor iz Skoplja je najpre zahtevao posebnu crkvu, potom je tražio autonomiju sa domaćim episkopima, domaćim sveštenstvom i vikarnim episkopom Dositejem Stojkovićem i makedonskim jezikom u službenoj upotrebi, što je Arhijerejski sabor 1955. godine prihvatio. Uskoro su imenovani arhijerejski zamenici i članovi crkvenih sudova i činovnici drugih crkvenih tela predviđenih Ustavom Srpske pravoslavne crkve. Kada je Inicijativni odbor to prihvatio, stanje se poprilično normalizovalo.

Na osnovu odluka Sabora, administrativnu upravu nad eparhijama u Makedoniji patrijarh je vodio posredstvom svojih arhijerejskih zamenika. Njegova Vaskršnja poslanica 1957. je ocenjena kao dobar korak u sređivanju crkvenih pitanja u Makedoniji. Stanje se još više popravilo posle posete patrijarha Vikentija i episkopa niškog Jovana, braničevskog Hrizostoma i vikarnog Dositeja krajem marta 1958. godine Makedoniji. (Mitropolit skopljanski Josif je umro 3. jula 1957. godine).

Iz Makedonije su, 16. maja 1958. godine, u dogovoru sa patrijarhom, dostavili Sinodu listu kandidata za episkope sa njihovim biografijama. Bili su to oženjeni sveštenici Nestor Popovski, Toma Dimovski i Spiro Poposki, i Vlatko Zahirovski, profesor gimnazije.

PREDSEDNIK Jugoslavije i Saveznog izvršnog veća Josip Broz je 28. maja 1958. godine primio članove Svetog arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve, u vreme redovnog zasedanja, započetog dva dana ranije. Izrazio je gostima nadu u povoljno rešenje crkvenog pitanja u Makedoniji, što je značilo da taj problem mora u veoma kratkom vremenu biti razrešen, na Saboru. Sabor je 10. jula izbor episkopa za tri upražnjene eparhije odložio s obrazloženjem da nijedan od četvorice kandidata ne ispunjava kanonske uslove (svi su bili u bračnoj zajednici), a patrijarhu je naloženo da za naredni Sabor ponudi novu listu kandidata.

Dobrivoje Radosavljević, Miloje Dilparić i Isa Jovanović u Saveznoj komisiji za verska pitanja primili su patrijarha Vikentija, mitropolita dabrobosanskog Nektarija i episkope braničevskog Hrizostoma, slavonskog Emilijana i zvorničko-tuzlanskog Longina. Upozorili su ih na potrebu okončanja crkvenog problema u Makedoniji bez obzira na kanonske i druge smetnje.

PATRIJARH Vikentije je 5. jula iznenada umro. Dve nedelje kasnije, 20. jula 1958, sastali su se Dobrivoje Radosavljević i Miloje Dilparić iz Savezne komisije za verska pitanja, Mićo Rapajić iz Državnog sekretarijata za unutrašnje poslove, Done Ilijevski iz makedonske Komisije za verska pitanja i Strahil Gigov iz Izvršnog veća Makedonije.

Zaključeno je da za 23. jul bude zakazana sednica Inicijativnog odbora za organizovanje pravoslavne crkve u Makedoniji u proširenom sastavu na kojoj će biti samo konstatovano da Sabor 10. juna nije rešio crkveno pitanje u Makedoniji na zadovoljavajući način i prema datom obećanju, pa će oni (Makedonci) sazvati crkveno-narodni sabor.

Planirano je da na tom skupu Inicijativni odbor predloži obnavljanje Ohridske arhiepiskopije, koja bi bila u personalnoj uniji sa Srpskom pravoslavnom crkvom preko patrijarha srpskog i izbor tri episkopa za eparhije u Makedoniji. Dogovoreno je da se sve odluke sa tog skupa, u formi memoranduma, dostave Sinodu Srpske pravoslavne crkve. Mato Radulović je dobio zadatak da vikarnog episkopa Dositeja Stojkovića ubedi da prihvati mesto jednog od episkopa.

PRITISCI SA SVIH STRANA

NEMA dokaza da je patrijarh Vikentije bilo šta obećao jugoslovenskom političkom vrhu kad je reč o crkvenom problemu u Makedoniji. Zna se da je bio izložen pritiscima sa gotovo svih strana, a posebno od Saveza udruženja pravoslavnih sveštenika. Postojeća dokumenta govore da je ključnu ulogu imao Ratko Jelić, sekretar Saveza.

Novosti

Podelite:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here