Arheološka riznica Pirotskog kraja

0
4
Podelite:

Razgovaramo sa strukturnim antropologom iz Beograda, Miodragom Milanovićem, koji specijalno za „Priče starog Pirota“ govori o svojim uvidima u vezi bogatog arheološkog nasleđa Pirotskog kraja. Treba reći da je Milanović autor nekoliko knjiga iz srpske istorije: Pisani izvori i komentari o povesti Srba sa hronologijom,Istorijsko poreklo Srba i Srpski stari vek. Osamdesetih učestvuje u nizu mešovitih britansko-francuskih ekspedicija u Iranu, Iraku, Nubiji. Jedno vreme bio je urednik u časopisu za popularizaciju nauke „Galaksija“. Obišao je fascinantan broj arheoloških lokaliteta u svetu.

G. Milanoviću, kakav je arheološki značaj Pirota prema Vašim dosadašnjim istraživanjima?

Pirotski kraj, kao i celo Ponišavlje, u kontinuitetu su naseljeni još od eneolita (kultura Bubanj – Hum), dakle, nekih devet hiljada godina.

Pored Pirotskog grada, najvažniji arheološki lokaliteti su MađilkaSelišteSarlah i Staro Vašarište. Najviše artefakata, odnosi se na Brnjičku kulturnu grupu i period poznog bronzanog doba (period od 2200 do 750 godine pre naše ere), te na rimski, kasnoantički rani i pozni srednjevekovni period. Brnjička grupa obuhvatala je teritoriju cele južne Srbije, sve do Peštera. Tip naselja je bio poluzemunički, a od artefakata preovlađuje keramika (razni tipovi zdela i posuda) i metalni alati – uglavnom igle, fibule, strele i razne vrste sečiva. Keramika nije oslikana niti kanelirana, bez ikakvih je ukrasa (ornamenata), što je izdvaja u odnosu na sve ostale keramičke nalaze toga vremena. Pripadnici ove kulturne grupe spaljivali su svoje pokojnike, odlažući pepeo u bikonične urne raširenog oboda, pokrivajući ih zdelama. Urne su odlagane u zajednička grobišta, tzv. polja sa urnama i, po ovome, Brnjička grupa ima dosta zajedničkih karakteristika sa Lužičkom grupom iz centralne i jugozapadne Evrope te je sasvim održiva pretpostavka da je Brnjička grupa jedan istureni krak Lužičke kulture polja sa urnama.

  • Koji je značaj puta Niš-Sofija bio u prošlosti?

Ova putna trasa, danas deo istočnog kraka koridora 10 (E-80), nekad zvana moravski i carski put – Carigradski drum (džada), povezuje Srbiju i Balkan sa Malom Azijom i deo je puta Singidunum (Beograd) – Konstantinopolj (Carigrad) i, uskoro će proslaviti dva milenijuma postojanja. Sagradili su ga Rimljani u prvoj polovini prvog veka, kao vojni put (Via militaria); drum je bio širok 6 metara, mestimično popločan ili nasut sitnim šljunkom (rizla), sa tipičnim kamenim mostovima, spajao je, kako rekosmo, Beograd (Singidunum), Požarevac (Viminacijum), Niš (Naisus), Sofiju (Serdiku), Jedrene, Hadrijanopolis i Konstantinopolj. Kod Niša se spajao sa Ignjatijevim putem (Via Ignatia); ovaj put vodio je iz Makedonije, Vardarskom kotlinom, do Srbije. Uz put, Rimljani su podizali prenoćišta i stanice sa kovačnicama gde su umorni konji zamenjivani odmornim.

Takođe, dizana su i odbrambena utvrđenja, obično četvorougaone osnove sa okruglim kulama. Jedno od ovih utvrđenja bio je i Pirot; od vojne utvrde kroz poznu antiku i rano srednjovekovlje prerastao je u trgovački centar sa više hiljada stanovnika. U poznom Srednjem veku Pirot ima blizu 10 hiljada žitelja. Osmanlijski izvori beleže da je Pirot, u ΧVΙ veku, imao nešto manje od 15 hiljada stanovnika.

  • U pirotskom kraju ima dosta areheoloških lokaliteta i tragova rimskog perioda, šta je Vaše mišljenje u vezi rimske zaostavštine?

Rimska, kao i grčka zaostavština, svakako je velika: pored niza artefakata, sačuvano je dosta pisanih izvora, uglavnom inskripcija u kamenu. Dva rimska vodiča, čuvena Pojtingerova tabla i Antoninijev itinerer (Itinerarium Antonini) pominju Pirot kao Tures (Kule); kad Pirot postaje grčki grad, oni samo njegovo rimsko ime prevode na grčko: Pirgos. Pirgos docnije dobija srbofono ime – Pirot. Arapski putopisac Idrizi Pirot naziva Atrubi što je arapski ekvivalent za Tures i Pirgos.

  • Neretko se govori o bugarskom karakteru grada Pirota u bugarskim medijima, šta mislite o takvim stavovima? Gde je etnička granica Srba i Bugara?

Pirot se nekada nalazio u Trakiji a najstariji narod koji je živeo na ovom prostoru bili su Besi, odnosno Satri, narod Lužičke kulture polja sa urnama. O Satrima (ili Sabrima) pišu Herodot, Justinijan i Prokopije. Beški najpoznatiji gradovi su Filipolj (Plovdiv), Uskudama (Samokov) i Remezijana – Bela Palanka, odakle je rodom Nićeta koji je, u V veku propovedao, kako kaže, Hristovu reč Srbima.

Satrijski eponimni car zvao se Ras te, na osnovu pogrebnih običaja, imena i mitologije, mnogi istoričari Bese, odnosno Satre – Sabre, dovode u vezu sa Srbima i Sarmatima jer, plemena Jaziga i Alana (Serboa), od petog veka, u miru i kontinuirano, naseljavaju Ponišavlje, mirno se mešajući sa domorodim stanovništvom. Besi (besni, obesni) dobili su ovo ime zbog svoje izrazito ratničke prirode.

Pirot

Bugari na balkanske prostore dolaze znatno kasnije, u VΙI veku, pod kanom Asparuhom, zauzevši teritorije slovenskih Anta. U kratkom roku Bugari, potomci Ogura, dela hunskog plemena, su primili hrišćanstvo i srbizovali se, odnosno, kako neki vole da kažu- slovenizovali. Toponimi u današnjoj Bugarskoj su odreda srpski ili slovenski te je, o nekoj etničkoj granici Srba i Bugara izlišno govoriti – od nekadašnjih Bugara ili Ojgura, što se tiče nacionalnog identiteta, nije ništa ostalo.

  • Šta se zna o Crnovuncima (Karakačanima) koji su ostavili vidnog traga u pirotskom kraju? I otkud naziv Šopluk za krajeve u južnoj Srbiji i zapadnoj Bugarskoj?

Cincari ili Armani činili su nekada etničku celinu na jugu Balkana. Reč je o Vlasima, odnosno o nazivu za neromansko stanovništvo Ilirika. Posle su se Vlasima nazivale srpske stočarske zajednice stacionirane na širokom prostoru jadranskog zaleđa, u današnjoj Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori. Tokom ΧVΙΙ veka dolazi do seoba kada Vlasi naseljavaju područja današnje Makedonije, Srbije (Banat, moravsko- timočki okrug i Ponišavlje), Mađarske i Rumunije. Ime Cincari srpski je naziv za pojedine Vlahe, jer su ovi doseljenici činili najbogatiji sloj ondašnjeg stanovništva. Cincari su bilingvalni, što znači da govore dva jezika: srpski i vlaški. Crnovunci su vlaška etnogeografska grupa. Dakle, etnički, Vlasi su srpskog porekla. Šopluk ili Šopovi je regionalni naziv za izmešano stanovništvo centralnog Balkana koga čine Srbi, Makedonci i Bugari. Šopluk obuhvata teritorije ili, kako Jovan Cvijić kaže, tri celine: zapadnu Bugarsku i Makedoniju, južnu i jugoistočnu Srbiju i deo Grčke. U Šopluku se govori srpskim dijalektom koga nazivamo prizrensko-timočkim ili torlačkim.

  • Šta biste dali kao savet mladim Piroćancima koji žele da prouče drevnu prošlost svog kraja?
Za početak, kao uvod u bogatu prošlost pirotskog kraja, valja pročitati delo Koste Kostića (1875-1915) Istorija Pirota. Kostić je izvanredno obrazovan istoričar i profesor. Na žalost, umro je vrlo mlad, pokosio ga je tifus u Ι svetskom ratu. Da je poživeo, srpska istoriografija bi bila sigurno bogatija za niz pregnantnih knjiga.
Razgovor vodio: Goran Igić
Izvor: momcilovac.blogspot
Podelite:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here