V KAO VISOKI DEČANI
piše: Đana Salustio (1994)

Preveo sa italijanskog Dragan Mraović


Ovde je srpska Firenca. Pred slikama sa zidova Visokih Dečana, treba razmisliti: jasno se vidi humanizam, koji će se u Italiji razbuktati 150 godina kasnije. Biblija i istorija stare Srbije sačuvane su na ovim freskama.

Dolazimo u Visoke Dečane. I dalje smo na Kosovu koje je Dragan Mraović definisao, s mirnom gordošću milujući pogledom manastir koji smo posetili, kao srpsku Firencu. Razmišljam: s jedne strane zaostalost Albanaca, fanatizam islamskih integralista, s druge vekovna svedočanstva srpske civilizacije koja sa ovih spomenika, gordo i odlučno, namerava da opstane i u budućim vekovima. U manastiru razgledamo freske koje, odozgo nadole, prekrivaju svaki milimetar zidova, stubove, lukove, apside, niše... Hrist Pantokrator nas gleda odozgo: beli anđeli ga okružuju i slave. Čitamo neke naslikane biblijske slike. Smrt Bogorodice, na primer, prema pravoslavnom tumačenju, predstavljena je tako da beživotno telo ostaje na zemlji. Sin-Bog je predstavljen kako se uzdiže na nebo sa dlanova ruku koje drže blistavu svetlost, dušu Majke. Freske su započete 1136, naslikane za petnaest godina. U jednoj sceni raspeća vide se sa dve strane krsta, iznad, u svetloplavoj nijansi, dva čudna oblika; vodič kaže da su to Sunce i Mesec. Donato je zadivljen. Zaista, mesta čuđenju ima: ta dva oblika, jedan veći, drugi manji, ovalni su sa beličastim prugama koje izlaze iz najvretenastijeg dela. Osećaj svih posetilaca je da vidi oblike raketa u kretanju; taj utisak je ostavio anonimni umetnik slikajući na taj način Sunce i Mesec. Proračunska intuicija? Slika na osnovu usmeno prenesenih informacija o vanzemaljcima? Nedoumica je opčinjavajuća. Donato, koji se bavi naučnom fantastikom, podvlači nam koliko je ograničen realistični opis ako je samo verno registrovanje vidljivog i dodirljivog... Slažem se: valjano naučnofantastično pripovedanje je tumačenje i vidovitost svega realnog što se nalazi, uronjeno i zagonetno, ispod onoga što nam se pojavljuje na površini. Ima i nešto drugo o čemu treba razmisliti pred ovim ogromnim freskama: jasno najavljuju onaj Humanizam koji se razbuktao u Italiji 150 godina kasnije.

S jedne strane zaostalost Albanaca i zatucanost islamskih integralista, s druge vekovna svedočanstva srpske civilizacije - to je priča o Kosovu.

Naime, tela naslikanih bića, sveci, vladari, ratnici, anđeli, narodi, zadivljuju oblinama koje se naziru ispod ogrtača i tkanina odeće. Nisu to spljoštene figure, već crtež i boje prikazuju i zemaljsku telesnost, pored biblijskih poruka. Crveno na obrazima, tamnozeleno koje prati i obeležava liniju očiju, detalji kovryave kose ljudi, i duga kosa kraljica, svetica i devojaka, ukazuju da se četkica anonimnog umetnika-zanatlije osmelila da ocrta ljudske crte lica zbog prećutnog poštovanja koje je nametala prefinjena i prikrivena radost da se one naslikaju ne prigušujući ih tako da bi poništio fizički oblik, što je nalagala stroga crkvena tradicija ranog Srednjeg veka. Te freske, garantuje nam Predrag Bogdanović Ci, pesnik koji nam je bio i sjajan tumač, nikada nisu dorađivane. Originalne su. Sačuvale su se kroz vreme, preživele požare, pokolje, nasilja svakojaka koja su se događala van moćnih zidova koji okružuju i štite i danas arhitektonski sklop sastavljen od manastira, konaka i prostorija gde monasi-umetnici i sada stvaraju predivni nakit od srebrnog filigrana. Biblija i istorija stare Srbije sačuvane su na tim freskama.

Strah da to može biti uništeno - jer Srbi su danas manjina na Kosovu - ublažavam sama u sebi, verom u poeziju, koja hiljadama godina pobeđuje tišinu.

Evo nas pred ogromnom freskom koja na celom zidu, od kupole do kamenog podnožja na podu, predstavlja političko tumačenje kraljevstva Srba, kad se ono protezalo od Mađarske do Grčke. Kralj Stefan Dečanski, iz dinastije Nemanjića, sagradio je ovaj hram. Tu je sahranjen. Ubio ga je sin u želji da što pre dođe na presto. Tu su, u skoro prirodnoj veličini, figure kraljeva koji su preduzimali velike poduhvate; tu su i male figure, takođe krunisane, kraljeva koji su, tokom svoje vladavine, učinili malo ili ništa da bi ojačali i proširili monarhiju. Na centralnom mestu u odnosu na gledaoca je lik Svetog Simeona, osnivača dinastije Nemanjića. Tu je naslikan i Uroš III, iz DžIV veka. On je poklonio zlatom i srebrom optočenu ikonu Svetog Nikole koja se i danas nalazi u bazilici Svetog Nikole u Bariju. Sve je naslikano, sve detaljno i fantastično zabeleženo na freskama. Bile bi potrebne nedelje da se razume njihovo religijsko i istorijsko-političko značenje u njihovoj umetničkoj vrednosti. Ali, integralizam svake drugačije političke i religiozne koncepcije teži da uništi ove vekovne slikarske i arhitektonske forme. Strah da se to može dogoditi (Srbi su manjina na Kosovu!) ublažavam u sebi verom u poeziju (... koja hiljadama vekova pobeđuje tišinu...), u utešnu sliku Homera koji o tome pita ruševine da bi preneo u pesmu jadanje i slavu. (...)