Jovana Papan

Istorijat i razvoj guslarske tradicije

Gusle su instrument koji se pominje na našim prostorima još u 10 veku.[1] Pretpostavlja se da su prenete na tlo Evrope iz Azije.[2]Bile su prisutne na dvoru Stefana Prvovenčanog (13. v.) i pominju se tokom celog srednjeg veka.[3] Gusle su jednostavan kordofoni instrument sa jednom strunom (mnogo ređe sa dve, pa razlikujemo jednostrune i dvostrune gusle), i osnovna im je namena da budu pratnja glasu pri pevanju epskih pesama. Radi se o gudačkom instrumentu - zvuk se proizvodi prevlačenjem gudala preko strune.

Glavno područje rasprostranjenja gusala u velikoj meri se poklapa sa teritorijama tzv. dinarske kulturne zone, i obuhvata Crnu Goru, Hercegovinu, Bosnu i Srbiju (najviše južnu, jugozapadnu, Kosovo i Metohiju i Srem). Gusle je kroz istoriju svojim instrumentom smatrao ne samo pravoslavni, već i muslimanski i katolički živalj, a rasprostranjene su i u Hrvatskoj, naročito u Dalmaciji i njenom zaleđu (gde preovlađuje dinarsko stanovništvo)[4] i Albaniji.[5] Makedonija takođe poznaje gusle, a neguje i epske pesme u nešto drugačijim formama.[6]

Već u Vukovo vreme u Srbiji je guslarska praksa bila u opadanju, a u Sremu i Bačkoj su guslali gotovo samo slepi prosjaci.[7] Najživlja guslarska tradicija odvijala se u Crnoj Gori, Bosni, Hercegovini i južnim i brdovitim krajevima Srbije. Po rečima Vuka Karaxića, u ovim krajevima,"teško je naći čovjeka da ne zna gudjeti".[8]

Kao vreme procvata guslarske tradicije obično se uzimaperiod kraja 18. i početka 19. veka.[9] Ovom periodu pripadaju pesme koje je sakupio Vuk Karadžić, između ostalog i ciklus ustaničke epike koji je upravo tada bio u nastanku. Ove pesme teoretičari narodne književnosti obično smatraju “najvišim dometom” našeg epskog usmenog izraza.[10] Po rečima filologa Jovana Deretića, one se danas još nazivaju i klasičnom redakcijom naše narodne epike, zbog visokog umetničkog kvaliteta koji im se priznaje.[11] Zahvaljujući ovim pesmama srpska junačka epika često se smatra glavnom vrednošću naše usmene književnosti i jednom od najznačajnijih pojava u epskoj poeziji evropskih naroda posle Homera, poslednjim velikim poglavljem njene istorije.[12] Ali, ovo je i doba poslednjeg autentičnog talasa epskog usmenog pevanja. Period od druge polovine 19. veka pa nadalje često se smatra periodom degradacije i postepenog izumiranja epske pesme.

Nasuprot ovoj generalizovanoj tezi o procvatu, propadanju i nestanku epske tradicije tokom dva veka – od ustaničkog doba do modernog perioda, ozbiljnije proučavanje pokazuje da epska tradicija danas postoji u veoma razvijenom i rasprostranjenom vidu, a neguje se čak u okviru posebnih institucija. Guslarska praksa je danas, po rečima D. Golemovića, postala "masovna, izražavajući se na bezbroj načina, od održavanja guslarskih koncerata i takmičenja, do publikovanja guslarskih pesama na raznim audio i video "nosačima." Fenomen gusala, po njegovim rečima, preti da svojom masovnošću "ugrozi" čak i novokomponovanu narodnu muziku".[13] Kao ilustracija današnjeg stanja, poslužiće nam podatak da trenutno postoji “blizu 60 društava guslara, svrstanih u tri republička saveza i objedinjenih u savez guslara, popularno nazvan Savez guslara srpskih zemalja"[14] Ako pritom dodamo da u radu ovih društava učestvuje skoro 4000 članova[15], jasno je da se radi o veoma vitalnoj i snažnoj praksi.

Tokom 20. veka je neminovno, usled opšteg procesa modernizacije, došlo do promena i u guslarskoj tradiciji – ona nije preživela u svim svojim oblicima. Kulturni element dinarske geografske zone, sa (istorijski gledano) najsnažnijom epskom aktivnošću (područja Crne Gore i Hercegovine), izglada da je najviše uticao na opstanak guslarstva. Istovremeno, u drugim oblastima, kao što su Vojvodina i Srbija, došlo je skoro do potpunog izumiranja one epske tradicije kakva je postojala u 19. veku (npr. slepih guslara i pesama klanjalica).[16]

Mada su i ranije postojala organizovana okupljanja guslara, (kao što su takmičenja u vreme kraljevine Jugoslavije[17]), do prave institucionalizacije dolazi od 60-ih godina, kada se formiraju guslarska društva. Prvo društvo sa radom u kontinuitetu osnovano je 1961. godine u Sarajevu, i svojim delovanjem podstaklo je stvaranje drugih društava širom Jugoslavije.[18] Danas se gotovo sva guslarska aktivnost odvija u okvirima društava, koja objedinjuju savezi guslara sa svojim statutom, programskim zadacima, ciljevima.. .

Iako rasprostranjena na čitavom području srpskih zemalja, društva guslara danas okupljaju stanovništvo pretežno poreklom iz crnogorsko-hercegovačke oblasti (Crnogorska brda i Stara Hercegovina). Ova crnogorsko – hercegovačka guslarska “struja”, koja se pokazala najotpornijom i najživljom, ustanovila je, preko svojih pripadnika, jednu novu, više gradsku nego seosku guslarsku praksu kakvu danas imamo na celom području Srbije, Crne Gore i Republike Srpske. D. Golemović današnju praksu zbog toga naziva hibridnim seosko-gradskim oblikom.[19] Način guslanja koji se ovde neguje (crnogorsko-hercegovačka oblast) postao je danas dominantan te oblikuje izvođački stil novih generacija guslara[20] Narod ovog područja je kroz istoriju bio veoma vezan za gusle i epsku pesmu, on je, po rečima Vladimira Dvornikovića: "vekovima sav svoj duševni život izražavao i proživljavao kroz epski deseterac."[21]

Crna Gora se izdvajala po svojim epskim specifičnostima još u Vukovo vreme – on u svojim zbirkama posebno označava pesme iz Crne Gore.[22] U Crnoj Gori guslar nikada nije bilo zanimanje, ali malo je bilo Crnogoraca koji nisu bili guslari.[23] Glavni tok crnogorskih pesama čine pesme o crnogorskim bojevima 18. i 19. veka. Pored sukoba sa Turcima, teme pesama su i otmice stada, pljačkaški pohodi, četovanja, međuplemenski sukobi. Sve pesme, pa i one koje su došle sa strane, odlikuje snažan lokalni kolorit – one su veoma svedene, sa više istorije nego poezije, vrlo realistične, sa gotovo dokumentarnom tačnošću.[24] U Crnoj Gori, kriterijum za opstanak pesme je njena pouzdanost, jer se ono o čemu pesma govori uzima za posvedočenu istinu. [25] "Crnogorci: za svaku svoju rabotu pomislite šta će gusle kazati!" – ovo su reči kneza Danila koje dovoljno ilustruju prethodno rečeno.[26] Kao što je navedeno, glavne teme su vezane za opštu i lokalnu istoriju, a gotovo da nema ličnih povesti, pesama o ženidbi, ljubavi – ove teme su crnogorskoj epici 18. i 19. veka uglavnom strane.

Istorijska slika crnogorske epske pesme u 19. i 20. veku može se dovesti u vezu i sa uzrocima njene današnje vitalnosti. Ovde je ona najpre počela da se transformiše, prilagođava novim okolnostima. Te nove okolnosti su pre svega razvoj pismenosti i uticaj pisane književnosti. Pod ovim uticajima, prve "pesme na narodnu" stvaraju vladike Petar I i Petar II, uvodeći u epsku pesmu izraz svojstven individualističkom pesništvu.[27] Međutim, ove pesme dovoljno su bliske izvornoj narodnoj epici da ih narod prihvata kao svoje, pa za njima pesme u narodnom stilu spevavaju i mnogi drugi.[28] Od sredine 19. v., putem štampanih knjiga i brošura, epske pesme se prenose i šire i po Crnoj Gori i izvan nje.[29] Prava poplava štampanih pesama, onih izvornih, ali i pisanih epskih hronika u narodnom stilu pojavljuje se kako u obliku zbirki, tako i kao pojedinačne pesme "jeftini broširani reprinti" – kako ih naziva Albert Lord.[30] Njihova niska cena i rasprostranjenost utiču na to da one vremenom postaju sve dostupnije narodnom pevaču pa je tako njihov uticaj na njega sve veći. Pod uticajem štampanih pesama učvršćuje se ideja o fiksiranom tekstu, pesme se uče napamet i gubi se usmeni postupak ispevanja pesme koji su poznavale starije generacije. Repertoar guslara vremenom postaje sve raznolikiji – pored pesma iz Vukove zbirke i drugih zbirki iz 19. veka, u 20. veku to su mahom poetske tvorevine književnika i pesme samih guslara. Važna nova karakteristika ovih pesama je rima – pesma se ispevava u rimovanim dvostihovima, a ovaj “modernizam” se toliko ukorenjuje, da se stari epski sadržaji čak prepevavaju, preoblače u ruho rime i savremenog jezika.[31] U poslednjim decenijama 20. veka, pored deseterca uvodi se i sve više osmeračkih pesama, uz gusle se pevaju tužbalice, sviraju kola,[32] pa čak i lirika uz gusle nailazi na odličan prijem kod publike.[33]

Paralelno sa ovim promenama, tokom 20. veka dolazi do potpune dominacije guslara sa crnogorsko-hercegovačkog područja. Oni dolaze u nove sredine, u Srbiju, Bosnu, (na školovanje, rad – vrlo često vojnu službu, ili kao kolonisti), i tu doživljavaju uspeh i priznanje kao guslari. Tako su još u prvoj polovini 20. veka (period između dva svetska rata) najbolji guslari u Srbiji (npr. Petar Perunović, Jevrem Ušćumlić i dr.) bili oni koji su se doselili iz Crne Gore.[34].

Od 80-ih godina nadalje, gusle doživljavaju pravu masovnu produkciju, izdaju se brojne ploče, kasete i video kasete, koje se prodaju u tiražima od 100.000 ili čak pola miliona primeraka.[35] Ovaj period obeležavaju guslari Boško Vujačić i Branko Perović, dok ih na kraju veka smenjuju guslari mlađih generacija, Savo Kontić, Đorđije Koprivica, Milomir Miljanić i dr. Tokom devedesetih godina, pod uticajem aktuelnih političkih (ratnih) i kulturnih zbivanja dolazi do nagle emancipacije guslarstva i na području Republike Srpske[36], kao i do ujedinjenja guslarskih saveza na sve tri srpske teritorije u Savez guslara Srbije, Crne Gore i Republike Srpske, koji funkconiše kao jedna celina sa korpusom od više hiljada aktivnih guslara svih generacija.

(ovaj tekst predstavlja deo iz diplomskog rada pod nazivom “Gusle nekad i sad: gusle kao muzički i društveni fenomen”)

[1] U 10. v. bugarski prezviter Kozma pominje gusle i "besovske pesme". Arapski putnici takođe beleže da su Sloveni u ovo vreme upotrebлјavali gusle (Grupa autora, Rečnik književnih termina, Institut za književnost i umetnost – Nolit, 1985, pod terminom "guslar", 230).

[2] Dragoslav Dević, Uvod u osnove etnomuzikologije (III deo/instrumenti), (skripta), Univerzitet umetnosti u Beogradu, Beograd 1977, 147.

[3] Grupa autora, Rečnik književnih termina… nav. delo 1, 230.

[4] Joška ]aleta, Kontinuitet i razvoj tradicijskog glazovanja na primjeru tradicijskih glazbala dalmatinskog zaleđa (2000®), http://www.imota.net/html/gusle.html

[5] V. Karakašević kao teritoriju rasprostranjenja navodi Bosnu, Hercegovinu, Srbiju, Crnu Goru, Srem, Dalmaciju i Bugarsku, manje Gornju Krajinu i Primorje, a "gotovo nikako" građansku Hrvatsku i austrijsku Sloveniju "gde su gusle ustupile mesto vijolini" (Vladimir Karakašević, "Gusle i guslari", Letopis matice srpske, knjiga 195 (1898., sveska treća), Novi Sad, 1898., 20). O guslama kod Albanaca i u Makedoniji videti: Isto, 36 – 37.

[6] U Makedoniji se epska pesma izvodi pretežno bez instrumentalne pratnje, ređe uz gusle ili gajde (Radosav Medenica, "Oblici kazivanja naših epskih pesama ispred drugog svetskog rata", Rad XV KSUFJ, (Jajce, 1968), Sarajevo, 1971, 152 – 153). U Bosni je pored gusala u upotrebi i tambura kao pratnja glasu (R. Medenica, Isto, 157).

[7] Reč je o posebnoj kategoriji slepog guslara, profesionalnog zabavljača.

[8] Vuk Stefanović Karadžić, O srpskoj narodnoj poeziji (za štampu priredio i predgovor napisao Borivoje Marinković), Prosveta, Beograd, 1964., 87.

[9] Grupa autora, Rečnik književnih termina… pod terminom "narodne epske pesme", nav. delo 1., 471.

[10] Isto.

[11] Jovan Deretić, Srpska narodna epika, Biblioteka Posebna izdanja "Filip Višnjić", Beograd, 2000., 43.

[12] Jovan Deretić, Kratka istorija srpske književnosti, BIGZ, Beograd, 1990., 60.

[13] D. Golemović, "Nova gradska muzika", Muzika kroz misao (zbornik radova), FMU, Beograd, 2002., 25.

[14] Nedeлјko Popara, "Svima kako radiše – gusle po zasluzi presudiše (reč glavnog i odgovornog urednika)", Gusle (list saveza guslara Srbije) godina IV, br. 10, (22. 3. 2001.), 4.

[15] Lazar Radovanović, Epska poezija i gusle, Književna radna zajednica "Zenit", Beograd, 2000., 102.

[16] A. Lord primećuje da tridesetih godina 20. veka, slepi pevači (izuzev pojedinaca) u celoj Jugoslaviji više nisu važni nosioci tradicije. (Albert B. Lord, Pevač priča, knj. 1-2, Idea, Beograd (biblioteka XX vek), 1990., 27, 47).

[17] Svake godine, pred II sv. rat, zadužbina Ilije M. Kolarca organizovala je takmičenje gulara, a tridesetih godina sam kralj je bio predsednik žirija. (Radoslav Bratić, "Ilija Vuković kao Stari Vujadin", Gusle (list saveza guslara Srbije), godina IV, br. 10, (22. 3. 2001.), 9-11).

[18] Posle drugog sv. Rata u Danilovgradu je postojalo guslarsko društvo "Njegoš", ali ono nije radilo stalno. Sarajevsko društvo "Filip Višnjić" organizovalo je 1971 prvi i po brojnosti do sada najveći festival guslara. Prvo društvo guslara u Srbiji je "Vuk Karadžić", osnovano 1974. god. (Lazar Radovanović, Epska poezija.. nav. delo 15, 79, 82, 178).

[19] D. Golemović, "Nova gradska…", nav. delo 13, 25.

[20] Ovaj dominantni stil kome se danas teži i sami guslari nazivaju "crnogorskim" (usmeno svedočenje S. Kontića),

[21] Vladimir Dvorniković, Karakterologija Jugoslovena, Beograd - "Prosveta", Niš - "Prosveta", 1990, 413 (fototipsko izdanje; prvo izdanje Beograd, 1939), 412.

[22] J. Deretić, Srpska narodna… nav. delo 11, 285.

[23] Vuk Minić, "Staro i novo u guslarskoj umjetnosti Crnogoraca i Muslimana", Domaće i ruske teme, 2, Biblioteka Izbor, Izdavačko preduzeće "Obod" A. D., Cetinje, Podgorica, 2001., 11.

[24] J. Deretić, Srpska narodna… nav. delo 11, 285, 290 – 291.

[25] Godine 1910 na Cetinju je čak došlo do suđenja oko tačnosti jedne epske pesme. (Radosav Medenica, "Crnogorski aed stotinaš Savo Mitrov Martinović", Prilozi proučavanju narodne poezije, god. V, mart 1938., sv. 1., 2). Kao glavni uzrok naglašene istoričnosti i velike pouzdanosti crnogorskih epskih pesama, uzima se prostorna skučenost stare Crne Gore sa "homogenim psihološkim i društvenim štimungom". U takvim uslovima, gde su "svi znali sve"’, bilo je u pesmi nemoguće proturiti neistinu ili preterivanje. (Novak Kilibarda, "Specifičnost crnogorske narodne epike", Poezija i istorija u narodnoj književnosti, Slovo Ljubve, Beograd, 92).

[26] V. Karakašević, "Gusle i guslari…" nav. delo 5, 195, 24.

[27] Mada se za usmenu epiku u teoriji književnosti više vezuju fantastični elementi i individualizam junaka, a pisanoj, literarnoj epici se obično pripisuju odlike kao što su realističnost fabule i naglašena moralna pouka (Gerald Lucas, Some Characteristics of The Literary Epic, http://litmuse.maconstate_edu/čglucas/archives/000409.shtml); mi ove potonje atribute uočavamo kao tipične i za narodne crnogorske pesme. Moguće je i da se izrazita realističnost sižea koja odlikuje crnogorsku epiku može i kauzalno dovesti u vezu sa njenim literarnim pandanom, pesmama na narodnu.

[28] J. Deretić, Srpska narodna… nav. delo 11, 293.

[29] Grupa autora, Rečnik književnih termina... pod terminom "narodne epske pesme", nav. delo 1, 471.

[30] A. Lord, Pevač priča, knj. 1, nav. delo 16, 250.

[31] Vuk Minić, "Staro i novo.." nav. delo 20.

[32] D. Golemović opisuje kako poznati guslar Rajko Tomović u potrazi za novim vidovima izražavanja, proširuje svoj tradicionalni guslarski repertoar tužbalicama, kolima, lirskim melodijama. (Dimitrije O. Golemović, "Pesnik i guslar Rajko Tomović" Muzika i reč br. 10, Beograd, 1978., 55).

[33] Ploča na kojoj poznati guslari izvode uz gusle crnogorske lirske pesme prodata je 80-ih godina u 100 000 primeraka (Lazar Đ. Radovanović, Epska poezija… nav. delo 15, 92).

[34] Isto, 63.

[35] Goran Tarlać, "Politika u folklornom ruhu (Guslarstvo: od kulta do propagande)", Reporter, http://www.reporter.co.yu/rep113/0001.htm

[36] Isto.