Saša Nedeljković: Štampa Saveza Sokola o Lužičkim Srbima

Podelite:

 

Kao sveslovenska organizacija Savez Sokola je pratio rad i sudbinu slovenskih naroda, težeći da sa njima uspostavi što prisniji kontakt. Zbog toga su listovi Saveza Sokola redovno pisali o Lužičkim Srbima. U listu „Sokolski glasnik“ u članku na naslovnoj strani Raspušten Savez lužičko-srpskog Sokolstva preneto je da je 9 aprila 1933. održana u Budišinu vanredna skupština Saveza, koja je odlučila, da pod pritiskom prilika u Nemačkoj raspusti Savez i preporući svojim jedinicama da se raziđu. U proglasu se isticalo Savez lužičko srpskog Sokolstva raspustio se i razišao se sam pod pritiskom prilika. Svemu svojem članstvu bratski zahvaljuje na vernom i predanom idealnom radu za napredak našeg naroda i moli ga, neka ostane i buduće verno komegod bilo nacionalnom radu. Neka naši članovi i u buduće rade za dragu nam otadžbinu i narod u našim lužičkim narodnim društvima. (1)

U „Sokolskom Zborniku ”, izdatom u Beogradu 1934. objavljen je članak o Lužičko-srpskom sokolstvu. Pre Prvog svetskog rata pesnik Jan Česla uputio je apel Lužičanima da kod sebe osnuju sokolstvo. Predstavnici Lužičkih Srba odlazili su na praške svesokolske sletove. Posle sleta 1907. pokušao je Marko Smoler da osnuje sokole. I to je ostalo bez rezultata. Dr. Josef Pata 1912. uputio je poziv Lužičanima da kod sebe osnuju sokolstvo. Odazvali su se lužičko-srpski studenti iz Praga. Posle Prvog svetskog rata održan je VII svesokolski slet u Pragu 1920. Prvi put na sletu se pojavila grupa od 14 Lužičana. Posle njihovog povratka razvila se propaganda za sokolstvo. U Budišinu je osnovana prva lužičko-srpska jednota. Prvi starešina Jan Skala napisao je sokolsku pesmu “Sokolej”. U avgustu 1921. osnovano je drugo sokolsko društvo u Bukecima, a zatim treće u Malešici. Svuda gde bi se pojavilo sokolsko društvo Nemci su osnivali turnerska društva. Sokoli su doveli 24 novembra 1921. češko sokolsko društvo iz Drezdena. Ono je priredilo prvi sokolski javni čas u Lužici. Redom su dolazila češka društva iz nemačkih gradova. Osnivanjem sokolskih društava osnovan je i sokolski savez u Budišinu. Prvi starešina Saveza bio je Jakub Šajba. Katolički kler je napadao sokolska društva kao antireligiozna. Godine 1924. u redove sokola masovno su pristupali deca i žene. Opšti slet održan je 21. septembra 1924. u Pančicama. U Pragu je 1925. otvorena lužičko-srpska škola za vežbanje. Savez je imao 18 društava. (2)

Sokoli iz Jugoslavije upoznali su se sa njima na svesokolskim sletovima u Pragu 1926. i 1932. kao i na sletu u Beogradu 1930. U Beogradu su tada pozdravili braću i sestre iz Lužičke Srbije. (3) Lužičkosrpsko sokolstvo osnovano je 1920. a raspušteno 1933. Bilo je organizovano u dve župe sa 20 jedinica. Održali su 3 sleta : 1924, 1927 i 1931. (4)

Sokoli iz Lužičke Srbije su učestvovali na sletovima u Jugoslaviji. Od 5 do 9 septembra 1928. održan je u Skoplju VI pokrajinski slet Jugoslovenskog Sokolskog Saveza. Sletu je prisustvovalo mnoštvo članova JSS, čehoslovački sokoli, delegati Lužičkih Srba, poljskog i ruskog sokolstva. (5) Na slet u Beogradu je 25. juna 1930. doputovalo izaslanstvo Lužičkih Srba. Na Vidovdan, 28. juna 1930. sokolska povorka je od Slavije išla ulicom kralja Milana, a zatim Aleksandrovom do Kalemegdana. Pred zgradom skupštine bila je tribina na kojoj je bio kralj, kraljica, predsednik vlade … . Na čelu povorke stupalo je starešinstvo Saveza sa sokolskim vođama slavenskih zemalja. Čehoslovaci su nastupali sa zastavom svog Saveza i muzikom na čelu. Za njima su išli Poljaci i Lužički Srbi. Srbi iz Lužice stupali su u nošnjama svog kraja. (6)

Društva Saveza Sokola priređivala su Lužičko-srpske večeri. Sokolsko društvo Soko I u Zagrebu je 14 marta 1936. priredilo Lužičko-srpsko veče. Veče je otvorio starešina društva Uglješa Pelivanović, koji je u predavanju prikazao položaj Lužičkih Srba, kao i njihovu kulturu i istoriju. O Lužičkim Srbima priredio je izložbu Stanković. U koncertnom delu izvođena su dela lužičko-srpskog preporoditelja Bjarnata Krauca i zagrebačkog muzičara Fr. Šidaka. Posle toga prikazani su pomoću dijapozitiva lužičko-srpski krajevi i život stanovništva. Veče je završeno pevanjem lužičko-srpske himne “Rjana Lužica” i sokolske himne “Hej, Sloveni”. (7)

U sokolskim društvima prikazivani su redovno i filmovi o Lužičkim Srbima. Filmovi „V pokrajinski slet u Skoplju“, „Krunisanje Dušanovo“, „Uskršnji običaji Lužičkih Srba“, „Snežana“, „Zimski sport“ i „Gimnastičke vežbe“ sa velikim uspehom prikazani su u Skoplju, Velesu, Kumanovu, Tetovu, Prizrenu i Štipu. Pretstave su davane u sokolanama, a ponegde radi velike posete, davane su i u bioskopima. Ne samo školska deca i sokolsko članstvo, nego i roditelji i omladina u velikom broju posetili su pretstave. Ukupno 22 pretstave posetilo je 3.990 dece, naraštaja, članstva i drugih. (8) Listovi Saveza Sokola kraljevine Jugoslavije pisali su i o istaknutim kulturnim radnicima iz Lužičke Srbije. Doneli su vest o proslavi 75-godišnjice Bjarnata Krauca, koja je proslavljena 5.februara 1936. Nakon Prvog svetskog rata osnovao je Savez lužičko-srpskih pevačkih društava. Bio je član Češke akademije nauka i umetnosti. (9) U članku „Sudbina malog naroda” u „Sokolskom glasniku“ isticalo se da su se neprijatelji narodnog jedinstva Lužičkih Srba najpre i najžešće okomili na njihove sokole, jer su znali ako sruše “najjači stup, uz koji se vije i raste njihova narodna svest” da će uzdrmati i njihovu egzistenciju. Iz redova katolika tražili su da se katolički sokoli odvoje od protestanskih. Nemački nacizam završio je taj razorni rad raspuštanjem svih sokolskih društava u Srpskoj Lužici, zaplenio njihova imanja i internirao njihove vođe. U članku se isticalo : „Napisali smo ovo povodom pomenutog jubileja Bjarnarda Krauca, želeći da upozorimo na tešku sudbinu naše braće u dalekoj Srpskoj Lužici. I sećajući se njih, mi se ujedno sećamo i druge naše braće, … Sećajući se tako jednih i drugih, kojima na žalost danas ne možemo ničim da pomognemo i da im olakšamo njihovu tešku sudbinu, mi im poručujemo, da su naša srca s njihovima za uvek vezana vrućom bratskom ljubavlju i osećajima krvnog bratstva i da ih nećemo nikada zaboraviti. … Jer kako to Tirš uči, svaki narod, što god je manji, mora tim više da jača svoju otpornost i svoju odbanbenu snagu. Svoj izdanak, svoj rod i svoju postojbinu moramo sami čuvati i braniti, jer sudbina jednog naroda ovisi o njemu samome ! Sudbina ove naše braće nameće nam stoga da se upitamo, da li smo svi mi svesni, što za jedan narod znači njegova vlastita domovina i što za taj narod znači njegova nacionalna i državna sloboda ? Da li mi ovu slobodu izgrađujemo ili rušimo, i da li je možda ne rušimo mi sami, a ne naši neprijatelji ? …. Setimo se zato dalekog ostatka nekada tako silnih polapskih Slovena; setimo se Srpske Lužice i njenih sinova, “ (10) Savez lužičko-srpskog Sokolstva morao je 9 aprila 1933. likvidirati svoje jedinice. Obustavljen je i list Serbske novine”. Bivša sokolska društva u katoličkom delu Lužice pretvorena su u podružnice nemačkih katoličkih gimnastičkih društava. U Radvoru održan je slet svih lužičko-srpskih društava udruženih u Domovini”. U članku „Lužica u okviru Nemačke” se ističe : „Ovo što smo ovde izneli ne znači umešavanje u nemačke unutrašnje prilike, niti ovo pretstavlja bilo kakav napadaj na ma koga, ali kada se radi o životu jednog malog slovenskog naroda i o njegovoj kulturi, … držimo, da je dopušteno da se o tome nešto kaže. … Niko stoga ne može da nam zameri da se zauzimamo za narod, koji zaslužuje svaku pomoć.”(11) U „Sokolskom glasniku“ javljeno je da je krajem oktobra 1936. održana glavna skupština Matice lužičke zajedno sa proslavom 80-godišnjice otvaranja lužičko-srpskog muzeja u Budišinu. Na skupštini je govorio o muzeju i njegovoj istoriji kustos muzeja učitelj Meškank. (12)

Kao sveslovenska organizacija Savez Sokola je pratio rad i sudbinu slovenskih naroda, težeći da sa njima uspostavi što prisniji kontakt. Zbog toga su listovi Saveza Sokola kraljevine Jugoslavije redovno pisali o Lužičkim Srbima, njihovim prilikama i njihovoj sudbini. Sokoli iz Lužičke Srbije su učestvovali na sletovima u Jugoslaviji, kako pokrajinskim tako i na sletu u Beogradu 1930. Sokolska društva priređivala su Lužičko-srpske večeri. U sokolskim društvima prikazivani su filmovi o Lužičkim Srbima. U članku „Sudbina malog naroda” u „Sokolskom glasniku“ isticalo se da su se neprijatelji narodnog jedinstva okomili na njihove sokole, jer su znali da ako sruše “najjači stup, uz koji se vije i raste njihova narodna svest” da će uzdrmati i njihovu egzistenciju. Sudbina Lužičkih Srba bila je primer šta može da se dogodi i tadašnjoj Jugoslaviji. Sokoli su smatrali da se zauzimaju za narod koji zaslužuje pomoć. Posle obnove svog rada devedesetih godina 20 veka Sokolsko društvo Beograd-Matica priredilo je predavanja književnika Vlade Jankovića o Lužičkim Srbima.

Saša Nedeljković

član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

Napomene :

  1. Raspušten Savez lužičko-srpskog Sokolstva ”,Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 14 aprila 1933, br. 16, str. 1;

  2. Lužičko-srpsko sokolstvo”, „Sokolski Zbornik Godina I”, Beograd 1934, str. 180, 181;

  3. Sudbina malog naroda”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 21. februara 1936, br. 8, str. 1;

  4. Lužičkosrpsko sokolstvo”, Bratstvo”, Osijek, 15 septembra 1938, br. 9, str. 182;

  5. Jugoslovenski sokolski kalendar 1930”, u Ljubljani 1929, str. 80;

  6. Uredio Ante Brozović, „Sokolski Zbornik Godina I”, Beograd 1934, str. 287, 288, 298, 304;

  7. Lužičko-srpsko veče Sokola I u Zagrebu”, Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 27 marta 1936, br. 13, str. 3;

  8. Uzani film u sokolskoj župi-Skoplje“, Sokolska Prosveta”, Beograd, septembar 1938, br.7, str. 235;

  9. 75-godišnjice Bjarnata Krauca”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 14 februara 1936, br. 7, str. 4;

  10. Sudbina malog naroda”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 21. februara 1936, br. 8, str. 1;

  11. Lužica u okviru Nemačke”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 3 april 1936, br. 14, str. 1;

  12. Razne kulturne vesti”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 20 novembra 1936, br. 46, str. 4;

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here