Štamparstvo kod Srba u Zagrebu

Podelite:

Najuticajniji srpski list u Zagrebu bio je „Srbobran“, koji je izlazio dvaput nedeljno. Izbijanjem Prvog svetskog rata „Srbobran“ je zabranjen

Početak štamparstva u Zagrebu vezuje se za boravak u njemu istoričara Pavla Ritera Vitezovića (1652-1713), koji je svojim radom ovaj grad pretvorio u središte hrvatske knjige i kulture. Njemu prethodi dolazak isusovaca u Zagreb 1606. godine. Tada je uočena potreba da se u gradu osnuje štamparija, koju su isusovci nabavili 1664. godine, ali je ona radila slabo i na kraju je završila u ostavama biskupskog dvora na Kaptolu. Nju je Vitezović otkrio i ona mu je poverena na korišćenje od 1695. do 14. juna 1706. Tu je 1696. štampao svoju knjigu „Kronika aliti szpomen vszega szvieta“.

Nakon odlaska Vitezovića u Beč, u Zagrebu deluje niz stranih štampara. To nije podstaklo Srbe da i oni otvore svoju štampariju. Tek posle Velike seobe Srba 1690. u austrijsku državu, srpska jerarhija otpočinje borbu da im carska vlast odobri otvaranje svoje štamparije. Takva dozvola tada nije dobijena. Tek na kraju 18. veka Srbi su u Beču došli u posed jedne štamparije, čiji je vlasnik bio Stefan Novaković. On je bio prinuđen da je, usled materijalnih teškoća, brzo proda Peštanskom univerzitetu. Štamparstvo kod Srba je svoj pravi zamah ostvarilo tek u 19. veku, kada su otvorene mnoge srpske štamparije na području Južne Ugarske, a i u Kneževini Srbiji.

Štamparstvo kod Hrvata doživelo je preokret u vreme Ilirskog pokreta zahvaljujući dr Ljudevitu Gaju, koji je 28. decembra 1852. obelodanio oglas u kojem je obznanio da je otvorio „Narodnu knjigarnicu“. Tom prilikom štampao je proglas u kojem se kaže: „Prvo i osobito mjesto zauzimat će vazda u narodnoj knjigarnici narodna jugoslavenska književnost i uopćena djela slavjanskim jezikom izlazeća ili na slavjanstvo spadajuća“.

U to vreme Srbi u Zagrebu su se koristili uslugama hrvatskih štampara, kod kojih izlaze i neka dela srpske književnosti. Povremeno pojavljivanje ćirilicom štampanih knjiga u Zagrebu u pedesetim godinama 19. veka ne predstavlja neko posebno iznenađenje.

Za razvoj štamparstva kod Srba u Zagrebu od velikog je značaja pokretanje književnog lista „Srpski zabavnik“ koji je od 5. januara 1884. godine izlazio svakog 5, 15. i 25. dana u mesecu pod uredništvom Dušana Rogića.

Dušan Rogić, rođen je u Sremu, u Šimanovcima, 3. septembra 1855. godine, a maturirao je u Sremskim Karlovcima, 24. maja 1877, filozofski fakultet završava u Zagrebu posvetivši se u početku novinarstvu. Na kraju prvog broja uredništvo se obratilo javnosti posebnim člankom. U natpisu se ističe da se u Zagrebu već duže vreme oseća potreba za jednim srpskim književnim listom i to iz dva razloga: prvi je da se time „daje vidljiv znak o srpskome životu“, a drugi da se preko ovog lista odneguje srpska čitalačka publika.

Godine 1897. Rogić je otpušten iz službe iz političkih razloga i prelazi u Srbiju gde radi kao privremeni učitelj. Pred Prvi svetski rat gubi mu se trag u Pirotu gde je službovao u tamošnjoj gimnaziji. Šture podatke o njegovom životu najviše doznajemo iz lista koji je uređivao u Zagrebu do 1885. godine, kada obustavlja njegovo izlaženje.

U broju 1, 5. januara 1884, Rogić objavljuje svoju tragediju u pet radnji pod imenom „Zlatica“, a sadržaj se odnosi na narodnosne razmirice Srba i Hrvata u Trojednici. Zanimljivi su i tekstovi M. Rogulja o Srpskoj crkvi u Zagrebu, Napisi o srpskim besedama i koncertu u Zagrebačkom pozorištu kada je nastupila Olga Vasilijević i Poselu Srpskog pevačkog društva u Zagrebu, o besedi u Zagrebu na kojoj je učestvovao glumac Nikola Simić.

Zahvaljujući marljivom istraživanju Staniše Vojnovića dobili smo i neke dragocene podatke o društvenom životu zagrebačkih Srba o kojim je javljao svojim čitaocima Dušan Rogić.

ŠTAMPARSTVO kod Srba u Zagrebu obnavlja se osnivanjem prve srpske štamparije koju je otvorio Pavle – Paja Jovanović, i koja je počela da radi 25. maja 1892. godine. On je rođen u Zemunu, 9. februara 1849, a umro je 22. maja 1897. Školovao se u Zemunu, Beogradu, Karlovcima, Zagrebu i Osijeku. Po svršenoj gimnaziji otišao je u Cirih, gde je svršio filozofske nauke. Po povratku u zemlju bio je nastavnik u Zemunu od 1873. do 1879. godine. Odatle je premešten u Petrinju, gde je službovao dve godine, a zatim je premešten u sarajevsku gimnaziju. Tu je osnovao list „Trebević“. Posle napuštanja Sarajeva vraća se u Petrinju, gde ostaje sve do 1884. godine, kada dolazi u Zagreb. Zapavši u materijalne teškoće, Jovanović je štampariju prodao zagrebačkom trgovcu Petru Nikoliću, stavivši je time u službu „Privrednikovog“ pokreta. Kada se ona našla pred bankrotstvom, njen upravni odbor ponudio je „Privredniku“ da je preuzme.

Najuticajniji srpski list u Zagrebu bio je „Srbobran“, list za politiku, narodnu prosvetu i privredu. Izlazio je utorkom i nedeljom, a štampan je u štampariji F. Fišera. „Srbobran“ je počeo da izlazi septembra 1884, i izlazio je sve do 1914. Ubrzo je po uticaju postao sličan novosadskoj „Zastavi“. List je zadržao svoj ugled sve do 1914, kada je zbog izbijanja Prvog svetskog rata zabranjen. Od 1902. do 1907. izlazio je pod nazivom „Novi Srbobran“. Pokrenuo ga je Pavle Jovanović, organizator Srpske samostalne stranke, koji je bio i njegov prvi vlasnik i urednik, kao i osnivač prve srpske štamparije u Zagrebu. U nekrologu u „Srbobranu“ za Jovanovića je rečeno: „Duša je narodna dihala neznano srpskom mišlju, ali ona nije bila oblagorođena poznavanjem elemenata srpske narodnosti“. Pa dalje: „Četrnaest godina novinarskog rada Pavla Jovanovića bilo je četrnaest godina najtežega tamnovanja za srpski narod“.

U doba izlaženja „Srbobrana“ desili su se mnogi sudbonosni događaji srpske, balkanske i evropske istorije. Austrija je postala dvojna monarhija, ukinuta je Vojna krajina, okupirana je Bosna i Hercegovina, Srbija je postala kraljevina, 1903. je ugašena loza dinastije Obrenović, vođeni su Rusko-japanski i Drugi balkanski rat, grof Kuen Hedervari je otišao iz Hrvatske, na izborima je pobedila Hrvatsko-srpska koalicija. Svi ovi događaji, ogledali su se i u „Srbobranu“, koji je u tom razdoblju promenio više urednika. Dogodilo se i nekoliko antisrpskih demonstracija u Zagrebu u kojima je stradala imovina srpske crkve i građana.

Od drugih srpskih listova koji su izlazili u Zagrebu, treba pomenuti šaljivi list „Vrač pogađač“, čiji je urednik bio Sima Lukin Lazić. Izlazio je u Zagrebu 1896-1902, a posle u Novom Sadu. Jedno vreme u Zagrebu, gde mu je urednik postao Jovo Miodragović…

Kao organ Srpskog privrednog društva „Privrednik“, od 1898. do 1914. izlazio je u Zagrebu i list „Privrednik“, čiji je vlasnik bio Savez srpskih zemljoradničkih zadruga. Od 1910. do 1914. izlazio je u Zagrebu, svakog 20. u mesecu i list „Slobodna misao“, glasnik hrvatskih i srpskih slobodnih mislilaca, pod uredništvom Zdenka Vesnića, kao organ Srpske narodne radikalne stranke. Pod uredništvom Stijepa Kobasice izlazio je u Zagrebu od 1911. do 1912. „Sremski glasnik“. Pojavilo se u periodu od 1903. do 1919. i „Srpsko selo“, list za selo, čiji su urednici bili Bude Budisavljević i Adam Pribićević…

Jedan od najčitanijih jugoslovenskih revolucionarnih časopisa pred Drugi svetski rat bio je zagrebački „Vihor“, u kojem su sarađivali i dr Ante Tresić-Pavičić, Aleksa Šantić, Davorin Trstenjak, Vasa Stajić, Vladimir Čerina, Ivo Andrić, Antun Barac, Dimitrije Mitrinović i Danko Anđelković.

Kako se politički život Srba u Hrvatskoj sve više usmeravao ka Hrvatsko-srpskoj koaliciji, tako je „Srbobran“ postajao sve važniji politički list Srba u Trojednici. Važnu ulogu u potvrđivanju srpskog naroda i njegove privrede i kulture odigrao je i kalendar „Srbobran“, koji je izlazio u Zagrebu od 1892. do 1914. Zamišljen kao zabavnik, bavio se temama i iz drugih krajeva u kojima je živeo srpski narod, pa je tako vršio političku misiju u mnogim središtima Srpstva. Takva politika uredništva svedoči u kojoj su meri zagrebački Srbi bili svesni uloge koju su izborili u reformisanoj Austro-Ugarskoj monarhiji, posebno posle razvojačenja Vojne krajine.

Da bi ostvario svoje namere da po svaku cenu nametne nagodbu sa Mađarskom, ban Levin Rauh je smenio gotovo ceo srpski deo činovničkog aparata. Među otpuštenima se našao i dr Jovan Subotić koji napušta Zagreb i prelazi u Novi Sad, gde pokreće list „Narod“. Na konferenciji koja je održana 14. avgusta 1881. osnovana je Samostalna srpska stranka. Kako je ona bez svog lista imala male izglede da se razvije i okupi pristalice, odlučeno je da se pokrene novi list. To je najpre shvatio dr Milan Đorđević, nekadašnji urednik novosadske „Zastave“. Učen, vredan i pronicljiv, lako je uočio koje će posledice imati ukidanje Vojne granice i brojnije uključivanje Srba u politički život Hrvatske. Bilo mu je jasno da srpski listovi u Ugarskoj neće biti u stanju da zastupaju interese Srba u Hrvatskoj, jer su oni bili zauzeti sopstvenom problematikom.

Stoga je 1882. odlučio da u Rumi pokrene političke novine pod imenom „Srpski glas“. Kroz njih je želeo da odbrani ugrožene srpske interese, „svom odlučnošću, al` i onim dostojanstvom koje priliči stvari za koju na branik stupamo“. Đorđević je „nacionalno oslobođenje Srba proglasio za osnovnu misao programa svog lista, pomoću kojeg je hteo da ukorenjuje pouzdanje u sopstvene snage, da jača volju koja bi bila kadra da izvojuje slobodu, ali i da je sačuva kada do nje dođe“.

Zanimljiv je književni feljton zagrebačkog „Srbobrana“, koji je verno oslikao intelektualnu zrelost Srba u Hrvatskoj i njihovih predvodnika. U prvom broju lista objavljen je stav, da „s braćom Hrvatima, s kojima nas vezuje najuže plemensko srodstvo i s kojima na jednom pragu i ognjištu dijelimo zlo i dobro – uzgajaćemo iskrene bratske osjećaje, te ćemo se istjecati u slozi i ljubavi za čast i spas mile nam domovine – majke Srba i Hrvata“.

List je pokrenut novcem srpskih građana iz Hrvatske, u prvom redu trgovaca Nikole Gavele, posednika Milana Stankovića i barona Jovana Živkovića. Taj književni feljton se ozbiljno i s ljubavlju bavio problemima narodnog života u Gornjoj krajini, istovetno pojavama u životu Kruševca ili Kragujevca. Politička orijentacija „Srbobrana“ bila je nacionalna integracija celog Srpstva. U Zagrebu je dr Laza Kostić, po pozivu hrvatske vlade prevodio na srpski Deruburg Henrikova „Pandekta“ 1893, koja su štampana nakladom zemaljske vlade u štampariji Ign. Granica. Taj podatak svedoči o već stečenom visokom nivou srpskog građanstva.

“Bosanska vila“, godina 8, broj 25, 15.12.1893.

Trgovac Petar Nikolić je 1879. godine stekao u Zagrebu „Obrtnicu trgovca s umjetnim tvorevinama“. U hrvatskoj istoriografiji naveden je podatak da je Eugen Ferdinand Bote otvorio početkom šezdesetih godina prvu hrvatsku izdavačko-umetničku trgovinu, a da je najopsežniju izdavačku delatnost razvio trgovac Petar Nikolić. On je za svoje oleografije angažovao hrvatske i srpske slikare, a svoja izdanja je slao u sve južnoslovenske zemlje. Te reprodukcije, izvedene za ono vreme u prvorazrednoj oleografskoj tehnici, mahom istorijske sadržine, odigrale su veliku ulogu u buđenju hrvatskog i srpskog istorizma. One su uticale na podizanje opšte istorijske svesti, pa su tako imale direktnu vezu sa savremenim političkim trenutkom.

Mnogobrojnim oglasima i plakatima Nikolić je reklamirao svoju firmu koja se nalazila u Ilici 7, u kući srpske pravoslavne crkvene opštine. Od hrvatskih umetnika uzeo je Vjekoslava Karasa (1821-1858), Vlaha Bukovca (1855-1922), Otona Ivekovića (1869-1939), Celestina Medovića (1857-1920) i Ferda Kikereca (1845-1893). Od srpskih slikara opredelio se za Paju Jovanovića (1859-1957), Đorđa Krstića (1851-1907) i Uroša Predića (1875-1953), u ono vreme najpopularnije srpske slikare. Nikolićeva izdanja pozitivno su ocenjena u gotovo svim važnijim novinama i časopisima u Zagrebu.

Dejan Medaković

Tekst je deo feljtona ovog autora objavljenog u “Večernjim novostima“ 2004. god.

RASEN

 

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here