Smilja Marjanović-Dušanić

SLIKA IDEALNOG VLADARA
U POVELjAMA DINASTIJE NEMANjIĆA

Uzori nemanjićkog vladara
Starozavetne praslike
Rex et sacerdos
Jakov
David
Josif
Vladar kao ratnik
Mojsije
Isus Navin

Predstava o savršenom monarhu kristalisala se već u antičkih pisaca. Kod Grka, stvarali su je filozofi poput Platona, istoričari poput Ksenofonta i politički publicisti poput Isokrata. Na podlozi nasleđa klasične epohe razvijala se helenistička republikanska i ranocarska misao o idealnom vladaru. U njenom razvoju ističu se Teofrast, anonimni pisac Pisma Aristeju, Ciceron i Seneka. Uz sve razlike u političkom iskustvu i teoriji koje dele ove pisce, njihovo učenje ima zajedničku osnovu. Svi su oni uvereni - koliko god da su inače imali različite pojmove o božanskom autoritetu - da se idealni suveren mora ugledati na Boga, da individualna vlast na zemlji predstavlja samo odsjaj božanske vlasti nad makrokozmom. S pobedom hrišćanstva u kasnoj antici ova temeljna ideja dobila je na snazi; idealni vladar postao je imitator Christi i, po volji Božjoj, posrednik između neba i hrišćanske ekumene. O tome i dalje raspravljaju filozofi (Sveti Avgustin) i pisci istorije (Jevsevije). Lik idealnog vladara na Zapadu tokom čitavog srednjeg veka nalazi svoj uzor u poznatoj Avgustinovoj slici iz De Civitate Dei. U XII veku na Zapadu je uveden izraz speculum regum (kraljevsko ogledalo), koji obeležava saznanje idealnog vladara da je u svojstvu zamenika rex regnatium obavezan na najvišu vrlinu i potpunu skromnost. Speculum regum je stoga postao omiljen naslov latinskih traktata o savršenoj autokratiji, pa i sinonim za takav poredak nebeskog porekla.

Hrišćanska književnost o “kraljevskom ogledalu” i idealu monarhije se pod Avgustinovim uticajem široko razgranala u rimokatoličkoj Evropi. I u Vizantiji ona ima brojne predstavnike, uostalom raznovrsnije u filozofskom, ideološkom i literarnom pogledu (Sinesije iz Kirene, đakon Agapit, Pseudo-Vasilije I, Fotije, Kekavmen, Teofilakt iz Ohrida, Aleksije I Komnin, Manojlo II Paleolog itd.). Romejska filozofija politeje nadahnuta je romansko-hrišćanskom sintezom, kako se ona pokazuje u delima ranovizantijskih pisaca četvrtog stoleća. U njenim temeljima prepoznajemo političku tradiciju rimske pravne misli, uticaj dela rane patristike istočnog hrišćanstva, konstantinovsko-nikejski duh akata vaseljenskih sabora i neoplatonizam helenističke filozofije.

Od Romeja, misao o idealnom vladaru preuzeli su istočni i južni Sloveni. Najraniji poznati prevodi na staroslovenski sekularnog grčkog teksta tipa “vladarskog ogledala” bili su prevodi Agapita. Svoj “ekthesis” Agapit, đakon Crkve Sv. Sofije, napisao je u formi “ogledala” namenjenog Justinijanu I. Saveti caru, obeleženi hrišćanskim nadahnućem i pogledom na svet, počinju zahtevom da svojim delovanjem car treba da bude sličan Bogu. Vladar treba da bude ispunjen strahom Gospodnjim, koji je početak mudrosti; taj strah se izražava kroz molitvu za Božji oproštaj. “Ogledalo” govori o caru kao pravednom savetodavcu podanika, koji se svojom eusebeia uzdiže na lestvici prema slavi nebesa, prema sličnosti sa samim panvasilevsom.

U Rusiji, traktati o savršenoj monarhiji sastavljaju se već tokom XI veka. Najraniji bugarski rukopisi koji sadrže prevedene izvode iz Agapitovog dela datiraju se u vreme posle primanja hrišćanstva (između 864. i 1076. godine). Moderni istoričari su skrenuli pažnju na okolnost da srpske vladarske biografije sadrže takve elemente od početka XIII stoleća, ako ne i ranije. U Narodnoj biblioteci u Sofiji sačuvan je jedan srpski paterik iz poznog XIV stoleća koji sadrži tekst tipa “ogledala”; reč je o na starosrpski prevedenim izvodima iz Agapita, sačinjenim znatno pre vremena nastanka sačuvanog “slova”.

Nedovoljno je, međutim zapažena i istražena činjenica da izlaganje programskih predstava o idealnom vladaru u staroj srpskoj pismenosti nije ograničeno samo na narativne izvore. Posebno u zakonodavnopravnim izvorima kakvi su tekstovi zakona i kanona, kao i uvodni delovi vladarskih povelja, odnosno, obrisi jedne zaokružene političke misli u srednjovekovnih Srba. Što je naročito važno, ovakve predstave se u našim poveljama javljaju u istorijski poučnim menama, pod uticajem aktuelnosti. Nije reč o nekakvoj specifičnosti nemanjićke kancelarije; običaj da se dokumentarnom tekstu stavlja kao uvod opšte razmatranje o zadacima vladara i države prati se, u celoj Evropi, neprekinuto, od javnih akata pozne antike do kraja srednjeg veka. Prirodno je, i sasvim u duhu hrišćanske Evrope srednjeg veka, što se u takvim razmatranjima vrline i dužnosti srpskog vladara prvenstveno porede sa uzorima Starog i Novog zaveta. Kao što je Biblija služila za osnovni uzor i izvor znanja i ideja, tako je i književnost biblijske egzegeze (ranovizantijska homiletička literatura, ali i slovenski prevodi - “besede” i “slova” svetih otaca) pružala stalno nadahnuće političkoj misli.

Starozavetni i novozavetni uzori i poređenja koja srećemo u srpskim poveljama, s jedne strane, omogućavala su njihovim sastavljačima da sažmu opšte delove svojih isprava; tadašnji čitaoci znali su kako treba dopuniti čak i sasvim kratku aluziju na starozavetni, odnosno novozavetni događaj. S druge strane, jevanđelski i, uopšte, hrišćanski primeri su davali tekstu emotivnu boju, ideološku poruku i teološko opravdanje, vrednosti od kojih je znatnim delom zavisila snaga srednjovekovnog dokumenta.

UZOR NEMANjIĆKOG VLADARA

Istorijskoj svesti srednjovekovnog čoveka svojstveno je da sopstveni karakter i delatnost vidi kao produžetak, odnosno obnovu, ličnosti koju uzima za duhovnog ili krvnog pretka. Ovaj običaj je naročito važio za vladare, sa njihovim mnogostrukim pravima i obavezama. Realnosti vladalačke uloge (uprava, rat, briga o čistoti vere, veza sa sopstvenim “bogoizrabranim” narodom) zahtevale su da se za duhovne pretke srednjovekovnog monarha uzmu, na prvome mestu, starozavetne figure. Imitatio Christi ostaje, međutim, dominantna crta srednjovekovne ideologije kada je reč o najvišim etičkim principima.

Srednji vek je vreme u kojem etička sfera nije bila odvojena od političke. Stoga je tadašnji pogled na državu svoj prirodni centar nalazio u ličnosti vladara, a uspostavljeni kanon vladarskih vrlina odražavao je skup najvažnijih pouka i uzora koje je pastir dugovao hrišćanskoj pastvi. Kako je arenga (prooimon) povelje onaj njen deo u kojem je potreba srednjovekovnog vladara da savremenicima ukaže na svoje biblijske prauzore najčešće izražavana, to je ovde potrebno ukratko objasniti simboliku “sakralnog jezika povelja”.

Arenge povelja namenjenih manastirima zauzimale su, izgleda, određeno mesto u liturgijskom obredu. Svečano čitanje vladarskih darovnica u hramu može se u psihološkom smislu porediti s ulogom koju je psalmodija imala u religioznom ritualu. Kao što je izraz religioznog osećanja i doživljaja kroz poetski ritam, “muzikom reči”, izazivao kod slušalaca visoko emotivno stanje, tako je uklapanje u liturgiju diplomatičkih teksotva koji sadrže elemente monarhijske propagande uključivalo pastvu u kolektivnu molitvu za zaštitu, odnosno spas duše izabranog vladaoca. Stoga su same arenge neretko intonirane kao molitveni tekstovi, posvećeni patronu hrama kojeg se darovnica tiče. One slave pojedine svetitelje, Bogorodicu ili Hrista, raspravljajući istovremeno o dužnostima idealnog pastira, “veštini vladanja i načelu pravde”, “podražavanju vrlinama” i “težnji za lepim”. Okolnost da je suština diplomatičkog teksta neretko ispisivana na zidovima crkava, kao deo živopisa, samo podvlači uzajamnu vezu između poruka slike, arhitekture, molitve i sadržaja povelje, u njegovom širokom rasponu od teološkog do propagandnog.

Na prvome mestu nas interesuje kanon vrlina vladaočevih, onakav kakav se čita u samoj srednjovekovnoj povelji. On se saobražava s kanonom lepote, koji je određivao, u znatnom stepenu, odnos tadašnjeg čoveka prema veri, umetnosti i životu. Monarhijske vrline navedene u arengama svečanih dokumenata jednim delom su bile opštehrišćanske, što znači da se javljaju u različitim vremenima i kulturnim prostorima evropskog srenjeg veka kao najopštije odlike svakog pravovernog vladara. Drugim, isotrijski važnijim delom, one su vezane za specifičnu istorijsku situaciju savršenog vladara, iako se tada ilustruju transcendentnim biblijskim uzorima. Moćnici iz priča Starog zaveta, kao i pojedini hrišćanski likovi (sv. Đorđe, sv. Nikola, arhanđel Mihailo, sveti apostoli, car Konstantin) birani su za modele vladara u zavisnosti od osobina koje su se očekivale u datom trenutku i koje je određeni vladalac bio spreman i sposoban da pokaže. Svaka od ovih biblijsko-hrišćanskih figura nosila je za srednjovekovne ljude prepoznatljive osobine i simboliku. Neretko, u zavisnosti od političke realnosti i piščevih intencija, izabrani uzori mogli su postati nosioci višeslojnih poruka. To je najčešće slučaj sa ličnostima iz Starog zaveta, koje su, kao što je već naglašeno, delovale u borbenoj stvarnosti bližoj srednjovekovnom životu nego što je stvarnost Hristove i apostolske žrtve, ali su istovremeno predstavljali i prefiguracije hrišćanskih vrlina. Srodni su procesi afirmacije domaće monarhije kroz nalaženje sopstvenog mesta u svetoj istoriji. Taj cilj postizan je tako što je svaki događaj ili ličnost iz Novog zaveta ili savremenog sveta korespondirao sa događajem, tj. likom iz Starog zaveta kao odnos slike i arhetipa; iz starozavetnog primera izvodila se opšta religiozna istina koja se primenjivala na konkretnu istorijsku situaciju kao moralni primer ili poruka prenesenog značenja.

STAROZAVETNE PRASLIKE NEMANjIĆKIH VLADARA

Primeri iz Staroga zaveta igraju istaknutu ulogu u tekstovima starih srpskih povelja i hagiografija, kao i u živopisu nemanjićkih zadužbina, kad god je trebalo dati hrišćansko-istorijsku dimenziju jednoj temi vladalačke ideologije. Starozavetni primeri tu dobijaju funkciju simbola jedne vladalačke vrline ili dužnosti, simbola jednostavnog ili kompozitnog. Oni mogu imati i vrednost politički aktuelne metafore, bar kad je reč o starozavetnim temama povelja i fresaka, te upotreba starozavetnih, kao i opštehrišćanskih praslika i aretoloških lestvica u našoj diplomatičkoj građi, pokazuje zanimljive specifičnosti koje zavise od epohe i konkretnih državnih prilika. Da bismo bolje razumeli ovu vezu idealnog i konkretno-političkog, potrebno je, međutim, da se prvo sistematizuju starozavetne praslike i srodna književna rešenja prema jednoj hijerarhiji vladarskih obaveza i sposobnosti. Kako poređenje brojnih mesta u našoj i stranoj književnosti srednjega veka pokazuje, ovako hijerarhizovan kanon može se podeliti u dva uzajamno povezana dela: (a) vladar kao bogoizabrani rex et sacerdos (otelotvorenje vrlina pobožnosti i pravednosti) i poglavar naroda i države (sudija, graditelj, zakonodavac); (b) vladar kao ratnik. Razmotrićemo starozavetne simbole u našem diplomatičkom materijalu prema pobrojanim odlikama.

REX ET SACERDOS

Svim vrstama normi ovekovečenih u Tori, bilo da su one prevashodno religiozne ili pravno-moralne, zajedničko je to što se njime izražavao savez između Jahvea i njegovog izabranog naroda. Nastalo u vreme rađanja jevrejske države, Mojsijevo petoknjižje odražava onu fazu života pravnih normi kada su one jednovremeno izakoni i religiozni propisi. Iz ove činjenice i, uopšte, iz starojevrejskog viđenja vladara kao veze između Boga i izabranog naroda, proizlazi i hrišćansko shvatanje o vladaru koji je branitelj vere i ujedno, tvorac, pa i personifikacija države. U institucionalnoj osnovi tog dvojnog shvatanja njegovih dužnosti je preplitanje, a u ranim knjigama Tore čak identifikacija prvosvešteničke sa etnarškom, docnije monarškom ulogom. Iako nastao u jednoj primitivnoj zajednici, starozavetni uzor - definisan arhetipovima Jakova i Davida - uticao je svojim najvažnijim porukama na hrišćansku percepciju idealnog vladara, koji je uvek, i pre svega, branitelj prave vere. U srednjovekovnih Srba, na specifičan način se se ispreplela politička i prvosveštenička svojstva Jakova-Davida i susrela se u liku Stefana Nemanje, idealnog prototipa svih Nemanjića na srpskom prestolu.

Jakov

Naučnici su odavno uočili da je u ranoj fazi razvoja srpske vladarske ideologije stvoren uzor idealnog vladara u liku Stefana Nemanje - svetog Simeona. Proces stvaranja prati se u žitijima koja su napisali Stefan i Sava. U njima je nagovešteno da je Nemanja pre svega Novi Jakov, odnosno otac izabranog naroda. Različite epizode iz Jakovljevog života odabrane su u proznim tekstovima i u zidnom slikarstvu da označe ovo značajno nadahnuće Starim zavetom - određenje Nemanje kao Novog Jakova. Njihov niz počinje blagoslovom - investiturom kojom Isak određuje svoga mlađeg sina za naslednika; ovaj događaj se najčešće uzima kao model Nemanjinom određivanju Stefana za naslednika u velikožupanskoj vlasti. Potom sledi ključni motiv, koji objašnjava zašto je upravo Jakov izabran za Nemanjin starozavetni uzor. Reč je o Jehovinom proglašenju Jakova za Izrailja-oca izabranog naroda. Na sličan način Nemanjići su u bogoizabranju Nemanjinom i činjenici da je on osnivač njihovog roda videli najvišu potvrdu svog legitimiteta i sopstvene, kao i narodne izabranosti. S tim su u vezi i ona mesta iz Jakovljevog životopisa koja govore o njegovom sinu Josifu. Iako je Nemanja i sam neretko upoređivan s prekrasnim Josifom, u osnovnoj identifikaciji on je Jakov, a njegov sin Sava Josif. Istu dinastičku poruku ilustruje i scena investiture Josifovih sinova za naslednike u Izrailju (ciklus fresaka iz sopoćanske priprate), u kojoj Nemanja-Jakov opet određuje mlađeg sina za naslednika prestola. Na kraju, od posebnog je značaja za kult sv. Simeona opis prenosa Jakovljevih moštiju u obećanu zemlju; prenos se poredi sa simboličnim povratkom Nemanjinog mirotočivog tela u Studenicu. Iz Savinog Žitija svetog Simeona jasno se vidi da su Nemanjini sinovi prenos očevih moštiju iz Hilandara u Studenicu i polaganje u novi grob, gde su one počele da izlivaju čudotvorno miro, doživeli kao čin posebne Božje milosti. Ta se milost prenosila na čitavu srpsku državu, jer je proglašenje za svetitelja i ustanovljenje kulta prvog vladara utvrdilo položaj nove dinastije, kao što je prispeće očevih posvećenih moštiju označilo kraj građanskog rata u Srbiji. Simeonova pomoć bila je neophodna u času kada je, kako nam pripoveda Teodosije, zbog “neprijateljstva i gonjenja među braćom srpska zemlja bila u velikoj nevolji, kao u nekoj teskobi, zapustevši od plenjenja i prolića krvi, propadajući do kraja od gladi zbog neoranja, tako da su se mnogi po tuđim zemljama razišli”. Nesumnjiva veza između “objavljivanja” moštiju i pisanja Savine Službe svetom Simeonu svedoči o ideološkom programu u kojem je Simeon postao pravi “zaštitnik države i crkve, a njegove mošti izvanredno važan činilac nacionalnog objedinjenja”. Kult svetog Simeona, koncentrisan oko svetiteljskog drugog groba, delovao je čudotvorački u prilikama kada se sva zemlja “oskvrnila bezakonjima, i bi ubijena krvima”. Sava, a za njim Domentijan i Teodosije, opisuju ovaj drugi dolazak Nemanjin među Srbe kao dolazak “drugoga Jakova i novog Izrailja”. Početak Savine Službe “Prepodobni oče/ dobru si našao lestvicu/ kojom uziđe na visinu” peva o Simeonovoj težnji za saznanjem Boga i, po savetima Jovana Lestvičnika, samousavršavanju u duhovnom životu koje se očekuje od monaha i svetitelja, ali sećaju i na Jakovljevu lestvicu - simbol saveza Boga sa izabranim pastirom.

Kao što smo već napomenuli, Nemanjina identifikacija s Jakovom imala je znatnog uticaja na razvoj srpske državne ideologije u XIII veku. Ovaj Nemanjin starozavetni uzor, pre svega, ističe Nemanjino svojstvo vođe izabranog naroda, te su se predstave o narodnoj izabranosti temeljile na vezivanju za “drugog Jakova”. One napreduju, počevši od Savine i Stefanove biografije i prvih Hilandarskih povelja, preko crkvenog slikarstva Studenice, Žiče i Mileševe, do završenog bogoslovskog shvatanja” u delu Domentijanovom. Kod Domentijana, Nemanja je naročito određen kao Novi Izrailj, a Srbi kao izabrani narod pod višnjom zaštitom.

Na fonu ovih podataka iz narativnih izvora i slikanih programa nemanjićkih crkava bolje razumemo aluzije na Jakovljevu figuru u diplomatičkim izvorima. U poveljama Nemanjinog sina Stefana slavila se bogoizabranost osnivača dinastije - drugog Jakova. Već Sava Nemanjić, najverovatnije u dogovoru s ocem, u prvoj Hilandarskoj povelji, ističe da je srpsku zemlju Nemanji Bog darovao. Pisac dokumenta više puta pominje Božju pomoć koja je pratila sve Nemanjine zemaljske poslove, naglašavajući da je ta pomoć bila data Nemanji u znatno većoj meri nego njegovim pradedovima i dedovima. Iz povelje jasno sleduje da je prvi vladalac iz kuće Nemanjića bogoizabranik, kao i da je čitava njegova vladavina protekla u znaku Božje milosti i nebeskih darova; primer je Nemanjina mudrost, za koju se emfatično veli da je dana od Boga. Idealizovani opis trenutka pred Nemanjino povlačenje sa državnog prestola, kada je Raška “odasvud primila mir i tišinu”, potvrđuje važnost ideje o Nemanjinoj bogoizabranosti za osnovnu poruku dokumenta, iako u njemu još nema izričitog pomena Jakovljevog imena.

Stvaranje kulta osnivača dinastije, kako smo već videli, nametalo je izbor Jakova za Nemanjinu biblijsku prasliku. Upravo proglašenjem za svetitelja, Nemanja je postao Novi Jakov - idealni rex et sacerdos otačastva. Njegove osobine koje proslavljaju tekstovi nastali iz potrebe stvaranja kulta - bogoizabranost, pravedna i mudra vladavina nad izabranimnarodom kojem je postao otac i vođa, a potom sveti zaštitnik - simbolično održavaju jakovljevsko stapanje svešteničke i vladarske funkcije. Iako fenomen “svetog vladara” ima jasnu jevanđeosku inspiraciju, potreba da se on u Srba veže prvenstveno za lik “praoca” naroda i dinastije vodi poreklo iz Starog zaveta. Sa dinastičkog stanovišta u tome smislu je posebno zanimljiva analiza isprava nastalih posle (pretpostavljene) kanonizacije svetog Simeona. Povelja velikog kralja Stefana, namesnog gospodina sve srpske zemlje, Bogorodičinom manastiru na Mljetu iz 1220. godine, posredno svedoči da se Nemanja i dalje izjednačava sa Jakovom. Pišući u arengi o okolnostima svojeg stupanja na vlast, Stefan naglašava da je ustoličen Božjom milošću: “Mene izabravši u domu oca moga da budem naslednik prestola oca moga i među braćom mojom viša me javivši, meni predade da pasem stado oca moga s blagoslovom očevim”. Politički aktuelna, Stefanova aluzija u navedenim redovima na Jakovljevu potrebu da pretpostavi Josifa starijim sinovima sasvim je očigledna. Ovakvim poređenjem dveju dinastičkih odluka, starozavetne i srpske, čitaocu hagiografije nameće se još jedan zaključak: Stefanovo stupanje na presto predestinirano je Božjim planom, na isti način kao i Josifovo. Božja volja je presudan činilac koji Josifa spasava raznih nedaća i ponovo spaja s ocem Jakovom, obezbeđujući na taj način da se sprovede volja Izrailjeva i Josifovi sinovi naslede presto. Ona će i Stefanu doneti konačnu pobedu u građanskom ratu 1200-1202. godine.

Razume se, moguće je pretpostaviti da Stefan ovim redovima aludira na već pominjano poređenje Nemanjinog blagoslova Stefanu 1196. godine s Isakovim blagoslovom Jakovu koje srećemo u žitijima i u dvema Hilandarskim poveljama. Međutim, simbolični par Nemanja-Isak iz prvih Hilandarskih povelja i žitija nastao je u drugačijim okolnostima - pre krvavog sukoba među braćom i kasnijeg razgranavanja kulta svetog Simeona, a svakako pre translacije Simeonovih moštiju u Studenicu. Videli smo da je upravo srećni završetak građanskog rata presudno doprineo identifikaciji Nemanje sa Jakovom. S pogledom na tu činjenicu, izgleda mnogo verovatnije da na ovom mestu Mljetske povelje Stefan poredi sebe s Josifom, a svoga oca sa Jakovom, nego da zadržava stari obrazac Nemanja-Isak. Ne samo zato što je Isakov izbor Jakova u moralnom smislu daleko manje impresivan od Jakovljevog blagosiljanja Josifa, već i stoga što se Jakovljeva bogoizabranost, pa time i Nemanjina, prenosila preko očevog blagoslova na naslednike i gradila duhovni izvor njihovog legitimiteta. Iz dinastičkih razloga, ovaj izvor je Stefanu morao biti važan posle građanskog rata u kojem mu je pravo na nasledstvo osporeno. Još jači razlozi su delovali u godinama nastanka Mljetske povelje, neposredno posle Stefanovog krunisanja kojim je i zvanično postao Dei gratia rex. Tada je Stefan bio kadar da svoju bogoizabranost izvodi kako iz obreda miropomazanja i krunisanja, tako i iz učenja o Jakovljevom-Nemanjinom blagoslovu koji će on kao kralj preneti na svoje naslednike. Takvim blagoslovom oni su svi izabrani za predstavnike doma Izrailjevog.

Iako se u narednim generacijama Nemanjića nije sasvim zaboravio osnovni par Nemanja-Jakov, biografi porede i druge članove dinastije sa starozavetnim patrijarhom, posebno onda kada žele da istaknu njihovu pravednost i milosrđe. I u predstavama Jesejeve loze, obično iznad Jeseja, vidi se praotac Jakov. On se prikazuje u sceni nazvanoj Zvezda Jakovljeva, najčešće kako sedi na prestolu, držeći u levoj ruci zvezdastu mandorlu sa Hristom Emanuilom. Starozavetne ličnosti slikarima simbolišu nagoveštaj dolazećeg hrišćanstva, više nego što nose političke poruke. Zvezdu Jakovljevu treba razumeti u tome smislu. Kao i biografi u naraštajima Stefanovih naslednika, ona ističe, pre svega, Jakovljeve osobine koje su, kroz tumačenja otaca hrišćanske crkve, pružale svedočanstvo o hrišćanskim vrlinama.

Simbolika Jesejeve loze, uz podatke narativnih izvora, pokazuje da je poređenje praoca Izrailja i praoca srpske vladajuće porodice, tako značajno u času nastajanja ideološkog koncepta nemanjićke države, sa formiranjem dinastije postepeno gubilo na političkoj aktuelnosti. Ideološki, srpski vladari se relativno rano osamostaljuju u odnosu na tvorca dinastije, te je i dominantni Jakov postajao manje pogodan simbol državnog i narodnog vođe. Otud nije slučajno što je kralj Milutin u slikanim programima svojih zadužbina smelo uporedio srpsku svetorodnu dinastiju sa Hristovim precima. Promene u vladarskoj ideologiji koje se vezuju za period posle 1299. godine proizvod su izmenjenih političkih okolnosti i odmaklog procesa vizantinizacije srpskog društva. U sklopu tih promena, došlo je do postepenog udaljavanja od ideologije malog naroda, čiji je mentalitet srodan starozavetnom. Loza Nemanjića u Mateiču najbolje svedoči o napuštanju ideala nacionalnog kraljevstva i postepenoj univerzalizaciji političkih ideja, koje sada, prema vizantijskim uzorima, izabranost naroda temelje pre na hrišćansko-novozavetnim nego na nacionalno-starozavetnim vrednostima. Stoga neke starozavetne figure zadržavaju svoj značaj u onim aspektima koji simbolišu hrišćanske vrednosti, dok se njihov “istorijski” karakter postepeno gubi. To je slučaj sa Jakovom kao praslikom osnivača srpske dinastije. Još jedan važan starozavetni motiv - koji je nadahnuo poređenje srpskog vladara sa jevrejskim kraljem i prorokom Davidom - korišćen je na samim počecima dinastičke ideologije. Poput jakovljevskog arhetipa, i on je obogatio lik praoca države i korena vladajuće porodice - Simeona Nemanje.

David

Lik prvog miropomazanog kralja starih Jevreja nosio je u vladarskoj ideologiji srednjovekovnog hrišćanskog sveta dobro znanu, višeznačnu simboliku. Oličenje pravednog sudije i zakonodavca, pa tek potom vojskovođe, Davidov književni lik izgrađen je prema kraljevskom idealu starog Istoka. Pa ipak, za srednjovekovni svet, David je, kako to pokazuju i naše povelje, pre svega rex et propheta. Proglašavajući se za Nove Davide, vizantijski kao zapadnoevropski vladari, naročito su isticali ovo dvostruko svojstvo svog uzora. U Davidovoj ikonografiji karakteristična je pojedinost rog koji kralj drži u ruci. Kao muzički instrument, rog (pored gusala) podvlači, s jedne strane, Davidovo svojstvo psalmoda - nadahnutost njegove psalmodije prisno je vezana za njegovo proročko nadahnuće. S druge, predstava roga simbolisala je svečani obred miropomazanja Davida za kralja Izrailja. Kako su uljem iz roga bili miropomazani prvenstveno vladari osnivači dinastija, dakle ono vladari u čijem je izboru bila presudna volja Božja, to se David kao bogoizabrani osnivač dinastije i tvorac države nametao za Nemanjinu prasliku. Isti je koren ugledanja na Davida među suverenima mladih naroda Zapada, posebno Franaka, u čijim državama se David više slavi kao primus rex nego kao propheta. S pogledom na ideološku vezu između Hrista (rex regnatium) i sekularne vlasti, treba podvući još jednu Davidovu osobinu: kao prorok, bogootac i Jesejev sin, kralj David je starozavetni ekvivalent Hristovom liku, kako u vizantijskoj, tako i u zapadnoj tradiciji.

U nemanjićkim poveljama David se naziva “car i prorok”, “bogootac”, “učitelj”, “božastavni i sveti psalmod”. Retke su arenge crkvenih povelja koje nisu bile nadahnute mudrošću i lepotom Davidovih reči (ime pesnika, prirodno, nije uvek navođeno). Upotreba njegovih psalama nije, međutim, bila bez dublje namere. Ima nekoliko tipova citata koji su uklopljeni u različite poruke, kako svetog teksta tako i same vladarske isprave u njenom svečanom, uvodnom delu. Navođenje Davidovih stihova nije uvek značilo da se vladari izjednačavaju s njihovim autorom. Ipak, pošto se vladar često ugledao na neke od Davidovih osobina, sam izbor psalama koje citira može ukazati u kojem pravcu treba tragati da bi se našla veza između psalma i monarškog ideala. Važan element idealnog portreta srpskog vladara - pre svega Stefana Nemanje - u književnosti, David je značio smernost, krotkost i strah od Gospoda. Takođe, važio je za prototip Božjeg miljenika i izabranika, koji trijumfuje nad nadmoćnim neprijateljem uprkos zavisti izazvanoj delovanjem zlih duhova (“nagovorom đavola” u novozavetnoj percepciji). Na kraju, Davidova proroštva najava su Spasiteljevog dolaska, te je ovaj jevrejski car, i kao Jesejev sin i kao prorok, svojevrsna prefiguracija samog Hrista. U tome svojstvu David pripada omiljenoj tematici ne srednjovekovnih tekstova nego i crkvenog slikarstva.

Pišući arenge svojih povelja posvećenih manastirima, srpski vladari su se najčešće prisećali stihova koje David peva u slavu Gospoda (“Ne nama, Gospode, ne nama, nego imenu svojemu daj slavu, po milosti svojoj”). Ova poezija pokazuje skromnost i krotkost Davidovu, osobine koje već Sava u svome Žitiju sv. Simeona ističe kao Nemanjine. Slavljenje imena Božijeg opevano u navedenim psalmima vezuje se za motiv takođe čest u Davida: očekivanje spasenja izraženo kroz zahtev "cudi mi, Gospode"” Razume se, teme poslednjeg suda, molitvenog straha i spasenja kojem se molitelj nada, našle su mesto u arengama vladarskih isprava više kao izraz hrišćanskog nego starozavetnog nadahnuća. Tu navođenje Davida treba razumeti kao aluziju na prorokovo naveštenje Hrista, mada se spremnost na suočenje sa Božjim sudom prirodno očekuje i od Jahveovog vernog sluge i izabranika.

Motiv Novog Davida kao krotkog bogoizabranika javlja se i u narativnim izvorima iz vremena kraljeva Milutina, Dečanskog i Dušana. U slikovitim opisima Milutinovih ratovanja, Danilo II prikazuje svog junaka kao “krotkog Davida” koji je carstvovao u “Bogom darovanoj mu državi”. Srpski kralj i progovara rečima Bogooca Davida kada kaže: “Pomoć moja je od Gospoda, koji je stvorio nebo i zemlju”. Pobedu Milutinovu nad brojnim neprijateljima Danilo tumači ponajpre Božjom pomoći, koja je uvek, kao i u slučaju Davidovom, na strani pravednih i izabranih. Slika bitke na Velbuždu iz Danilovog Zbornika sledi u osnovi isti obrazac. Upućujući toplu molitvu Gospodu da mu pomogne u predstojećem okršaju, Dečanski se seća Prvovenčanoga kralja i Božje pomoći koja ga je pratila u odsudnim časovima. Ubrzo posle ovog, sledi opis pobede, u kojem se Dečanski zahvaljuje Bogu onako kako je to činio car David: “... u umiljenju srca podigavši ruke ka visini, prvo proslavi Boga, koji sedi sa heruvimima, i bogohvalnu pesmu sa Davidom zapoja, govoreći...”.

Još izričitiju identifikaciju srpskog vladara sa Davidom nalazimo u Nastavljačevim redovima posvećenim počecima Dušanove samostalne vladavine: “I ovoga, kao svojom rukom, Gospod dade kao vođu i zastupnika srpske zemlje, kao što reče o Bogoocu Davidu: ‘I daću vam prepodobnoga Davida, verna muža po srcu mome, koji ispunjuje sve moje volje’. Jer ovo sve uistinu beše o ovom hristoljubivom mladiću”. Odmah posle navedenih reči sledi opis kraljevskog krunisanja i miropomazanja Novog Davida. Danilov nastavljač daruje Dušanu još jedan niz osobina njegovog starozavetnog uzora: davidsku krepost i premudrost i čistotu srca u kojoj se “poučavao neoslabljeno strahu Božjem”.

Kralj Dušan se u Nastavljača izjednačuje sa Davidom, ne samo kao Božji izabranik ispunjen strahom Gospodnjim već i kao pravedni vojskovođa koji očekuje pomoć Svevišnjeg u predstojećoj bici protiv vizantijskog cara Andronika. Njegova molitva inspirisana je rečima koje izgovara David (Ps. 18,39) suočen sa napadom neprijatelja: “... Jer me ti opasuješ snagom za boj, i koji ustanu na me, obaraš ih preda mnom”. Posle pobede, Dušan je, kao nekada Milutin, “bogohvalnu pesmu sa Davidom zapevao”, uz psalme posvećene slavi Gospodnjoj. Tim opisom zaokružena je slika kralja i cara Dušana, čije elemente nalazimo u poveljama, na freskama i u biografiji iz Danilovog zbornika.

Posebnu grupu Davidovih psalma citiranih u srpskih hagiografijama i diplomatičkim tekstovima čine oni koji izražavaju zahtev da pojedinac, a pre svih vladar, bude ispunjen strahom Gospodnjim. Prvobitno nadahnut Davidovim stihovima “Početak mudrosti je strah Gospodnji”, u nas se taj zahtev razvio u složen vladarski program obojen novozavetnim paralelama. Slavi se, kroz poeziju psalma, Davidova osobina bogobojanja, iako se samo Davidovo ime ne mora izrikom navesti. Opisujući bogoizabrane zemaljske vladare, Stefan kaže (u Žitiju svetog Simeona) da se oni ne staraju samo za zemaljske vlasti nego i da “ugađaju Gospodu, čineći mu po volji sa strahom...”. Slično postupa i Sava. U opisu poslednjih časova života svoga oca, on prenosi savete koje mu je Nemanja dao uoči ovozemaljskog rastanka; kao najvažniji “dobar običaj” Nemanja navodi “početak premudrosti” i “bojazan Gospodnju”. Tako se već u ranim žitijima ističe ono što će povelje neretko spominjati: odliku srpskog vladara da, poput Novog Davida, ima mudrost koja se pokazuje strahom od Gospoda.

Najraniji primer u sačuvanom delu naše diplomatičke građe gde se ponavlja misao srodna davidskom motivu iz hagiografija nalazi se u već pomenutoj povelji Prvovenčanog za Mljetski manastir: “Blizu je Gospod svih koji ga se boje i molitvu njihovu uslišiće i spašće se” (Ps. 145, 18-19). Kraljeva molitva Svevišnjem koja potom sledi saopštena je takođe u formi Davidovog psalma: (Gospode) “otkri oči moje da razumeju čudesa od zakona tvoga” (Ps. 119, 18) “kako bih... spasao dušu moju i telo. Amin.” Navedene reči jasno pokazuju formalno i suštinsko stapanje starozavetnog uzora sa hrišćanskom mišlju i molitvom. Starozavetna komponenta u citatu je dovoljno očigledna da se sme tvrditi da povelja varira identifikaciju srednjovekovnog vladara sa Davidom, već ranije književno uobličenu u hagiografiji iz Stefanovog pera. Rastkovo i Nemanjino zamonašenje na Svetoj Gori, osnivanje Hilandara i prenos moštiju svetog Simeona u Studenicu ključni su događaji sakralnog reda u nastanku dinastičke ideologije ranih Nemanjića. Videli smo da su prvi i treći događaj imali značajnu ulogu u isticanju Jakova kao vladarskog arhetipa. U isticanju Davida, takva uloga je pripala podizanju Hilandara i prenosu časnog krsta Nemanjinog u otačastvo. Ideolozi rane srpske države su programski izjednačavali Sion sa Hilandarom; kroz identifikaciju svetih središta dvaju izabranih naroda naglašavali su da je Novi David idealni tip domaćeg vladara.

Reč je, najpre, o želji Simeonovoj, Savinoj i Stefanovoj da Hilandar postane duhovni rasadnik i duhovno pribežište čitavom srpskom narodu. Ona je u srednjovekovnom tekstu jasno formulisana rečima jednog kaluđera upućenim Savi: “Bog posla tebe u Svetu Goru, ne da se spaseš samo ti i tvoj roditelj, no da i deci otačastva tvoga ustrojiš dobar put”. Uverenje da Hilandar treba da postane mesto spasenja za ceo srpski narod našlo je svoj izraz u poređenju ovog manastira sa Sionom - Davidovom tvrđavom kraj Jerusalima, koja je bila simbolično mesto jevrejskog spasenja u obećanoj zemlji. Otud Domentijan, opisujući Nemanjin trud da podigne Hilandar, kaže: “Jer izabra Gospod Sion i izvoli ga za stan sebi”. Tim poređenjem Hilandara sa Sionom učeni pisac implicitno prikazuje Simeona kao Novog Davida.

Srodne slike, kada je reč o izboru svetih središta nemanjićke države, javljaju se i u poveljama. Nažalost, darovnice Stefanovih neposrednih naslednika Hilandaru izgubljene su. Najranija sačuvana bila bi povelja kralja Dragutina, ali je i za nju pokazano da je Milutinova, najverovatnije izdata oko 1299. godine. Ipak, trag poređenja jedne značajne nemanjićke zadužbine sa Davidovim Sionom nalazi se, očekivano, u povelji Stefana Uroša III za Dečane, građene sa najvišim vladarskim ambicijama. Ugled Dečana jednim delom je u vezi sa njihovom posvetom Pantokratoru. Izbor Hrista za dečanskog patrona bio je samo jedan od brojnih znakova bitne promene koja se desila u srpskoj vladarskoj ideologiji: porastu nemanjićkih carskih pretenzija na početku četvrte decenije XIV stoleća. Pišući o daru koji predaje Svevišnjem, srpski kralj citira Davidov psalm: “... jer je za ovo Gospod zaveštao večni život”, u kojem se slavi Sion kao stan Gospodnji. Slično shvatanje preuzeo je i Dušan u trećoj povelji za manastir Treskavac. On poredi “božanstveni hram” koji su obdarili njegov ded i otac mnogim znacima milosti, sa Sionom, drugim Jerusalimom, za koji kaže da je “dar Božji”. Posle ovih reči slede citati iz Davidovih psalama (tako že reče carь i prorokь), ispevanih u slavu Gospoda. U svim navedenim primerima, poređenje nemanjićkih zadužbina sa Sionom, za koji smo videli da se u različitim izvorima razume kao “stan naselja slave Gospodnje”, očevidno je.

Motiv Siona koji je poslužio kao podloga za vladarsko poređenje Stefana Dečanskog i Davida u kraljevoj povelji za Dečane, nadahnuo je i tvorce ikonografkog programa tog manastira. Portreti ktitorskog para - Dečanskog i Dušana - naslikani su nad portalom, pod poprsjem Pantokratora koji ih blagosilja. Na severnom rubu slike, pored Hrista, predstavljeni su likovni i idejni pandani dvojici srpskih kraljeva - David kao Božji izabranik i Solomon kao graditelj Božjeg hrama. Simboliku dečanskih portreta “nad pragom” pokušalo je da objasni više naučnika. Prema uverljivom tumačenju G. Babić, portreti srpskih kraljeva i njihovih starozavetnih praslika nose zajedničku simboličku poruku. Dečanski i Dušan prikazani su kako očekuju da od heruvima prime svitke - svedočanstva o njihovoj misiji koju im je na rođenju Hristos dosudio. David i Solomon su takođe predstavljeni sa svicima; tu su ispisane njihove proročke reči. G. Babić smatra da Dečanski i Dušan, udvojeni u slikama starozavetnih proroka i careva, oličavaju uzore idealnih hrišćanskih vladara, koji ispunjenjem svojih zemaljskih zadataka zaslužuju mesto u Pantokratorovom večitom kraljevstvu.

Videli smo da je u srpskoj književnosti XIII veka poređenje sa Davidom i Solomonom primenjeno na vladarski par prvih Nemanjića - samog Simeona i Stefana Prvovenčanog. Ugledajući se na oca, Vladislav je preuzeo Stefanovu obavezu da bude Novi David; Dečani svedoče o sličnom postupku u petom, odnosno šestom pokolenju Nemanjića. Simbolika dečanskih vladarskih portreta odaje dvojno ktitorstvo nad manastirom i osnažuje naš zaključak da o istoj činjenici govori i hrisovulja manastiru. Dvojno ktitorstvo Dečanskog i Dušana, naime, ima uzor u dvojnom ktitorstvu Hilandara, a ideološku prasliku u jevrejskoj prošlosti. Kao što je David osvojenjem Jerusalima i prenošenjem zavetnog kivota postavio temelje Hramu, a Solomon zatim “dovršio nedovršeno svoga oca”, tako je i Stefan Prvovenčani dovršio zidanje Nemanjine slavne zadužbine na Svetoj Gori. Stefan u drugoj Hilandarskoj povelji rečima “... Bih udostojen da mu budem, s njim (sc. Nemanjom), ktitor i služitelj. I obnovih ga (sc. Hilandar) molitvama njegovim (sc. Nemanjinim)”, naglašava sopstvenu ulogu u podizanju Hilandara, koja ga čini “drugim ktitorom” svetogorskog manastira. Po istom obrascu, starozavetnom i nemanjićkom, Stefan Dečanski je nastojao da “dovrši ono što ne dostigoše da završe sveti roditelji Kraljevstva mi”, a kralj Dušan se postarao da se do kraja izvede veličanstvena zadužbina njegovog oca.

Od Nemanje, atribute srpskog vladara kao Novog Davida preuzima Stefan Prvovenčani. Jedan vid ovog preuzimanja nesumnjivo je u vezi sa krunisanjem iz 1217 (1221) godine, praćenim obredom miropomazanja prvog nemanjićkog kralja. Politički i ideološki značajno je u najvišem stepenu, prvo kraljevsko krunisanje u Raškoj bilo je pogodan okvir za isticanje Davida kao arhetipa srpskog vladara, stoga što je David primus rex, miropomazani kralj. Počevši od čina iz 1217 (1221) godine, srpski vladari se tokom pet naraštaja u institucijama svojih povelja redovno zovu Dei gratia reges (u latinskoj, srpskoj ili grčkoj verziji devocije) čime se njihovo svojstvo bogoizabranika posebno naglašava; u pozadini se bez sumnje računalo sa Davidom kao praslikom miropomazanog vođe Izrailja. Uobičajen postupak u kancelarijama Nemanjinih naslednika bio je da se u okviru intitulacije navode i svetorodni preci onog ko vlada na srpskom prestolu. Pisari ne zaboravljaju pri tom da na prvo mesto stave Simeona Nemanju.

Pozivanje na Nemanju podrazumevalo je i preuzimanje Nemanjinih starozavetnih uzora. Kada je reč o Davidu u toj funkciji, zanimljiva je uloga koju je imao Nemanjin naprsni krst. Opisujući svečanost prijema pektorala sa česticom časnog krsta, koji mu je Simenon Nemanja poslao iz Hilandara, Stefan poredi sebe sa Davidom, rečima: “I ustav sa arhijerejem svojim, i s jerejima, i s časnim crncima, i sa svim klirom, s kadionicama i sa svećama u rukama, i s mnoštvom naroda, vapijaše, kao nekada David, igrajući pred ćivotom u senici...”.Ono što je za Davida i jevrejski narod značilo prenošenje kovčega zaveta sa tablicama Božjih zapovesti u Jerusalim, to je za Srbe i njihovog vladara značio dolazak Nemanjinog naprsnog krsta u Rašku. Citirajući Simeonovo pismo sinu, u kojem Simeon poručuje da krst treba da bude Stefanov “čuvar i utvrđenje, i pobedilac, i pomoćnik u borbama protivu vidljivih i nevidljivih neprijatelja, i čedima tvojim na veke... kao Davidu i drevnome caru Konstantinu”, biograf ponavlja sopstveno poistovećenje sa Davidom. Da su Davidove osobine ugrađene u široko prihvaćenu sliku idealnog srpskog vladara pokazuje i Teodosijev opis Stefanovog uzoritog držanja: “... u vojsci iskusan i hrabrošću udivljen; jer kada seđaše u čelu trpeze, veseljaše blagorodnike bubnjama i guslama kao što je običaj samodržaca a kada je opet stajao napred na molitvi ili u crkvi, mnogim uzbuđenjem i gromoglasnim plačem okropljavaše zemlju...”. U ovoj pohvali prepoznajemo neke odlike karakteristične za mnogobrojne opise Davida u staroj literaturi Istoka i Zapada. Iz reči “kao što je bio običaj samodržaca” nameće se zaključak da se Stefan svesno saobražavao jednoj predstavi srednjovekovnog hrišćanskog vladara - Novog Davida, kakva se javlja i u ideologiji romejskih careva i na evropskom Zapadu. Taj običaj Srbi su mogli primiti sa više strana, ali je on, nema sumnje, uobličen u domaćoj sredini, zahvaljujući Nemanjinoj identifikaciji sa Davidom na kojoj insistiraju tvorci njegovog svetačkog kulta, Stefan i Sava.

Na sličan način kao u arengama srazmerno malobrojnih sačuvanih povelja ranog XIII stoleća, David je uzor srpskim vladarima i u izvorima, pisanim i slikanim, koji pripadaju vremenima Stefanovih naslednika. Scena dočeka Nemanjinog krsta za koju smo videli da je poslužila kao književni okvir jednoj identifikaciji Stefana Prvovenčanog s Davidom, zamenjena je, u izvorima vezanim za vreme Stefanovog sina kralja Vladislava,scenom prenosa Savinih moštiju iz Trnova u Mileševu. Nesumnjivo da je do zamene došlo iz političko-propagandnih razloga. Na ideološkom planu, najveći Vladislavljev uspeh je bilo dobijanje Savinih moštiju i ustanovljenje kulta osnivača samostalne srpske crkve i duhovnog oca otačastva. Mesto za drugi grob Savin, Vladislavljev mauzolej - Mileševa, nije slučajno izabrano. Ovakvim izborom, srpski kralj je osnažio svoje političke pozicije u zemlji, vezavši Savin kult sa svojom zadužbinom. O svečanoj proslavi translacije Savinih moštiju svedoči freska iz zapadnog traveja gradačkog. Davidovski vid kraljeve uloge u tome događaju ostavio je eksplicitan trag u Službi prenosa tela sv. Save, napisanoj ubrzo posle 1237. godine: “... a kralj Vladislav, kao ono nekada prorok David, pred kivotom svetoga skakaše, igrajući se i veseleći se, ispunjavaše se radošću i veseljem...”. Na ovaj način, preuzet je u srpskoj sredini motiv Davida i kivota zavetnog. Značaj toga događaja za ideologiju starojevrejske države osetili su već Stefan i Sava, uzevši ga za prasliku dvaju važnih događaja sopstvenog vremena - dolaska pektorala s delom časnog krsta u otačastvo i prenosa Nemanjinih moštiju iz Hilandara. Na isti način i Vladislav upotrebljava taj motiv da bi slavio translaciju Savinih moštiju iz Trnova. Oba slučaja jasno pokazuju mehanizam kojim se, preko starozavetnih praslika, gradio dinastički kult.

Prema predloženoj analizi i podeli izvornih podataka, srpski vladar se izjednačava sa Davidom na više načina. Na prvom mestu, usvaja opšteprihvaćene vrline (krotkost, mudrost, bogobojažljivost i bogoizabranost) i opštehrišćanske atribute (portret Stefana Prvovenčanog u Teodosija) koje prorok oličava i objavljuje. Ali, identifikacije vladara sa Davidom kakve vidimo u našim izvorima često zavise od zahteva tekuće politike. Momenti značajni za život starozavetnog vođe (u našoj tipologiji: David i Sion; David kao miropomazanik; David kao graditelj hrama i “prvi ktitor”; David i kivot zavetni; David kao bogobojažljivi pobednik)isticani su u vremenima kad su slični događaji u stvarnosti srpskog društva XIII i XIV veka omogućavali i zahtevali davidovski exemplum uključi u vladarsku propagandu.

David se kao uzor Nemanjića najeksplicitnije pominje u biografijama, posebno u njihovim završnim delovima - pohvalama (Laudationes). Razvijena forma pohvala omogućavala je ideolozima srpskog kraljevstva da slave različite odlike Novog Davida, uklapajući ponekad starozavetni motiv u tendenciozno tumačenje aktuelnih događaja. Na drugačiji način, uslovljen prirodom diplomatičkog iskaza, kroz poeziju psalma i suptilnu aluziju, i povelje podvlače davidovske osobine srpskog vladara. U tim dokumentima, veza davidovske figure s aktuelnostima ume da bude još primetnija, i poučnija, nego što je slučaj kod biografske književnosti: lep primer je Dečanska povelja. Nameće se kao opšti zaključak da je rex et propheta, jedan od najrazvijenijih likova Starog zaveta, u srpskoj sredini omiljena vladarska praslika. Srećemo je u različitim kontekstima, s višeznačnim porukama, ali tek ispitivanje celine izvornog materijala (biografije, povelje, freske, službe) omogućava nam da razumemo karakterističnu sponu političkog i religioznog u njenoj strukturi.

Josif

Treća starozavetna figura koja se javlja kao uzor već najranijim Nemanjićima bio je blaženi Josif. Biblijska ličnost veoma popularna u srednjem veku, Josif je tip nepravedno kažnjenog pravednika koji se Božjom pomoću spasao nevolja i zagospodario nad svojim neprijateljima. Srpski vladar je Novi Josif posebno onda kada treba da se istaknu njegove vrline “krotkosti, pravde i divne smernosti”. Porodična istorija Nemanjića, puna sukoba između braće, između očeva i sinova zbog “gorke slave kraljevstva”, pružala je pogodan okvir za paralele sa starom pričom. Tako se aktuelni vladar poredi sa Josifom, kako u narativnim izvorima tako i u poveljama, kad god je trebalo naći opravdanje za događaje u kojima niko od vodećih učesnika nije bio pošteđen straha od nebeske kazne. Kao Jakov i David, samo sa nešto drugačijim značenjem arhetipa i drugačijom svrhom, i Josif je, već u prvim tekstovima Nemanjinih sinova, postao praslika Simeona Nemanje. U potonjim naraštajima, zahvaljujući već prihvaćenoj identifikaciji Josif-Nemanja, korišćenje Josifovog uzora neki put proističe samo iz dinastičkog običaja ugledanja na pretke, tako da se Nemanjini naslednici porede sa Josifom na dve ravni: pravoj, koja se neposredno nadahnjuje starozavetnom slikom; drugoj, koja tu sliku poistovećuje sa likom Nemanje-Josifa i daje joj obeležja dinastičke imitatio maiorum.

Slična sudbina da se oko prestola bore u građanskom ratu snašla je i Nemanju i njegovog naslednika Stefana. Motiv aktuelnog političkog sukoba između braće pretendenata na presto, u srednjovekovnim tekstovima je često povezivan sa starozavetnom pričom. Poistovećujući junaka svoje povesti sa Josifom, stari pisac i njegov čitalac saosećali su sa moralno superiornim pravednikom, koji strada zbog mržnje i zavisti okoline. Već pripovedanje o Nemanjinom uzdizanju na položaj velikog župana bilo je prilika za ovakvu identifikaciju. Stefan opisuje kako braća Nemanju “uhvatiše i okovaše mu ruke i noge, i vrgoše ga u pećinu kamenitu, kao što nekada braća vrgoše u rov prekrasnog Josifa, ne razumevajući, bezumni, promisla Vladičina koji će biti: da će nepovređeni od beda biti oni koji veruju u Nj. I tako radi pravde i čistote izvede Josifa iz tamnice, i postavi ga za gospodina doma Faraonova i za kneza svega imanja njegova. I ovoga opet, zbog krotosti i pravde, i divne smernosti, i zbog svih dobrih običaja, Vladika premilostivi rukom svojom krepkom i mišicom visokom izvede iz kamenite pećine, i izvede ga na presto otačastva njegova, i podiže ga za gospodara velikoga...”. I dalju vladavinu Nemanjinu Stefan poredi s Josifovim uspesima: “Kao što reče Josifu da nauči knezove njegove kao i sebe, i da starce njegove umudri, tako i ovaj presjajni i krepki sveti muž odnegova čeda svoja u blagoverju i čistoti, i sabra propalu zemlju svoju, ograđujući je krstom Hristovim, i knezove svoje nauči razumno, i starce umudri...”.

Kao i u slučaju sopstvene identifikacije s Jakovom i Davidom, identifikujući se sa Josifom, Stefan je sledio uzore svoga oca. Primer Nemanjinog sukoba sa starijom braćom poslužio je kao svojevrsno opravdanje Stefanu kada je trebalo objasniti događaje iz 1200-1202. godine. Koreni rata između Stefana i Vukana ležali su u “Nemanjinom blagoslovu”, odnosno izboru mlađeg sina za naslednika. Da bi pokazali legitimnost ovakvog izbora, i Sava u Žitiju svetog Simeona, a i sam Stefan u Mljetskoj povelji pozivaju se na paralelu između Nemanje i Jakova; ona sledstveno izjednačava Stefana sa Josifom. Već u prikazu predaje vlasti Stefanu Sava pripisuje Nemanji reči: “Čedo moje ljubljeno, pasi ovaj moj Izrailj, i pazi na njega, vodeći ga kao jagnje Josif!”

Stefan je imao posebne razloge za podsećanje na Josifovu sudbinu. Implicitno, to je i učinio u Mljetskoj povelji... Poistovećenje Stefana s Josifom ogleda se ne samo time što Stefankaže da je u izboru za nasleđe prestola pretpostavljen svojoj braći (“među braćom mojom viša me javivši” - plural “braća”, koji ima pun smisao kad se govori o Josifu, jedva da je primenjiv na srpske prilike s kraja XII stoleća), već i stoga što insistira, naravno iz političkih razloga, na očevom blagoslovu. Isti takav, očinski blagoslov Jakovljev, odredio je Josifa za namesnika Izraelskog kraljevstva. Otud nije slučajno što je ciklus slika iz Josifovog života našao svoje mesto u ideološki mnogostruko zanimljivom programu sopoćanske priprate, za vlade Stefanovog sina kralja Uroša I. Nema sumnje da je scena ciklusa koja prikazuje Jakova na odru kako blagosilja Josifove sinove bila politički rečita. Jakov desnom rukom blagosilja mlađeg Josifovog sina, i to je dokaz legitimiteta Novog Josifa - Uroša I, koji je dobio presto nakon abdikacije dva starija brata i bez obzira na činjenicu da je Vukan imao muškog potomstva.

Nemanjićka tendencija da u pogledu izbora starozavetnih uzora slede svoje pretke nalazi, izgleda, višestruku potvrdu i u pomenutom ciklusu o Josifovom životu iz sopoćanske priprate. U nauci su o tome formulisana različita mišljenja. Teza R. Ljubinkovića, po kojoj čitav ciklus pokazuje sličnosti sa Savinim životom, u objašnjenjima pojedinih scena ne deluje dovoljno uverljivo. Čini se da je već u doba Uroša I u političkom i ideološkom smislu sazrela predstava o porodičnoj lozi, tako da su, shodno njoj, Nemanjići shvatili starozavetne ličnosti kao višestepene uzore. Poredili su sebe i sa samim biblijskim exempla, i sa sopstvenim precima koji su takvo poređenje već ustanovili. Za naraštaj Uroša I, najvažniji od predaka koji su insistirali na svojim starozavetnim prefiguracijama bili su Nemanja, Stefan i Sava. Na tome se mogla osnivati namera, dosta očevidna u slučaju sopoćanske loze Jesejeve (pomen korena Jesejevog u Uroševoj povelji za stonski manastir osvetljava političku aktuelnost freske), da se slikarstvu priprate da dinastički smisao. Kao što je jasna politička poruka slike Jakovljevog blagosiljanja mlađeg Josifovog sina, koja cilja na blagoslov dat ne samo Stefanu nego i Stefanovim naslednicima, prvenstveno njegovom sinu Urošu I, tako i scena Josifovog plača nad grobom očevim nudi prepoznatljive aluzije na događaje savremene trenutku oslikavanja hrama. Sepulhralna namena čitave priprate, u kojoj je sahranjena kraljica Ana, Uroševa majka, ukazuje na pravac istorijske interpretacije. Scena na grobu iz ciklusa o Josifu bila bi korelat predstavi “Smrt kraljice Ane” sa severnog zida iste priprate. Smeštene u prostoru u kojem se, oko groba, očekuju freske nadahnute funerarnom simbolikom, obe ilustruju suštinski iste događaje, žalost sinovljevu za izgubljenim ocem (Josifov ciklus) i izgubljenom majkom (freska na severnom zidu priprate). U širem smislu, tako shvaćene josifovske scene iz ciklusa nametale su savremenicima identifikaciju starozavetnog junaka s Urošem I. Povodeći s za uzorima Nemanje i Stefana Prvovenčanog, “hrapavi” kralj se u Sopoćanima pojavljuje kao Novi Josif. U njegovom slučaju identifikacija je najverovatnije trebalo da pokaže da on nastavlja lozu svojih predaka, takođe Novih Josifa. Time je Uroš dokazivao legitimitet svoje nasledne grane i sebe predstavljao kao izabranog, Stefanovog omiljenog i “blaženog” sina i naslednika.

U poveljama Uroševih naslednika postupak izjednačavanja vladara sa Josifom javlja se takođe u politički osetljivim momentima, noseći neretko prenesena značenja. Pažnju privlače dve povelje Dečanskog i dve povelje Dušanove. Prizrenska povelja iz 1326. godine ima dugu i lepu arengu posvećenu Bogorodici, patronu manastira, zastupnici i čuvarki srpskog kralja “od mladosti” njegove. Redovi posvećeni molitvama Bogorodičinim prelaze u pripovedanje o “velikim i teškim nevoljama i napastima ljutim” samog auktora dokumenta. Kada kaže da se sva ta stradanja dogodiše “zbog grehova mojih”, Dečanski pribegava jednom toposu karakterističnom za srednjovekovne tekstove uopšte; u žitijnoj literaturi, on se vidi posebno u Stefanovom Žitiju svetog Simeona. Pravi autobiografski smisao ove arenge otkrivamo tek u nastavku rečenice, u kojem Dečanski navodi i druge razloge zbog kojih su ga nedaće snašle, ne samo zbog njegovih grehova nego i zbog “zavisti obmanljivog đavola i zlih ljudi koji mrze na dobro”. Tek posle ovakvog uvoda sledi razrada motiva zavisti karakteristična i za druga književna dela nadahnuta poređenjem junaka sa Josifom. Josifovo ime se tu ne navodi ali se samo na fonu ovakvog poređenja mogu objasniti auktorove emfatične reči o “neizrečenoj ljubavi otačaskoj roditelja Kraljevstva mi (tj. Milutina) koju on imađaše prema meni” (tj. Dečanskom). Pisac arenge sledi glavni tok priče o Josifu kad insistira na velikoj očevoj ljubavi prema jednom sinu, temi koja implicitno podrazumeva da ljubav prema drugoj deci (u ovom slučaju sinu Konstantinu) nije podjednako jaka. Čitaocu se sugeriše zaključak da je, poput starozavetnog Jakova, Milutin odredio za naslednika prestola upravo Stefana - Novog Josifa. U istoj rečenici, Stefanov život opisan je slično opisima Josifove mladosti, kao “veliko milosrđe Božje” (koje je bilo na njemu) i “dobro življenje”. Oslepljenje i zatočenje u Carigradu prikazani su u jednom potezu, kao “zli i nedostojni savet” što su ga Stefanovi neprijatelji dali starom kralju Milutinu. Opet se, prema obrascu primenjenom u prethodnim rečenicama, krivica za tešku sudbinu junaka arenge prebacuje s oca na neimenovane krivce. Autor arenge ubrzo se prelazi na direktno poređenje sebe sa Josifom (“Ništa ti bednici nisu shvatili, niti su se opomenuli prekrasnog Josifa, zavišću braće prodana, čime mu je u stvari izrađeno da caruje nad celim Egiptom; niti su se pomenuli milosrđa i pravosuđa Božijeg koje zbog mene hoće da učini...”), ali ostaje neizrazita insinuacija da su upravo braća (odnosno Konstantin) bila zli savetnici Milutinovi. Okrivljenje Konstantina za Stefanove nesreće iz 1314. godine bilo bi shvatljiva projekcija događaja iz građanskog rata 1321/2. godine na ranije doba, u kojem je teško pretpostaviti značajnije Konstantinovo učešće.

I u drugoj svojoj ispravi s autobiografskom arengom, Dečanskoj hrisovulji iz 1330. godine, Milutinov naslednik predi svoj život sa Josifovim, koristeći se na sličan način kao i u Prizrenskoj povelji političkim aluzijama na savremene događaje. U priči o auktorovim nevoljama protivnik je jasno određen: to je đavo koji se uselio u Josifovu braću, “onaj isti i ovde se uselio u zlonaravne i zlomislene ljude, koje odgajiše moji roditelji i sam ja sa ljubavlju srca kao braću i čeda”. Kada potom piše kako se pomoću Božjom uzdigao na presto, Kralj nanovo poistovećuje sopstvenu sudbinu sa Josifovom, naglasivši da je i Josifa Bog postavio "za cara mnogim narodima i svojoj braći" Sukob sa Konstantinom koji je pratio njegovo preuzimanje prestola nesumnjivo je uticao na Stefana da izabere Josifa za sopstveni prauzor. S pogledom na tradicionalnost upotrebe Josifovog arhetipa u srpskoj vladalačkoj kući (Nemanja, Sava, Stefan Prvovenčani, Uroš I), takav izbor bio je u skladu s nastojanjem Dečanskog da u svojoj monarhijskoj propagandi uopšte ističe dinastički legitimitet sopstvene vlasti, nasleđene od svetih roditelja i praroditelja. Otud on u Dečanskoj hrisovulji insistira na “genealogiji” Nemanjića rečima “od njihovog plamena sam i ja”. S obzirom na okolnosti koje su otežavale Stefanov dolazak na presto Nemanjića, one se ne mogu smatrati čistim pleonazmom.

Sasvim drugačiju situaciju i u političkom i u ideološkom pogledu imao je Stefanov naslednik. Ovenčan slavom trijumfatora sa Velbužda, mladi vojskovođa je u osvajanju kraljevske krune dobio nesumnjivu podršku vlastele. Ipak, greh oceubistva ostavio je tamnu senku o kojoj svedoči ispovedni ton arengi nekih njegovih povelja. Između 1343. i 1345. godine kralj Dušan je izdao povelju Hilandaru sa potvrdom poseda crkve Sv. Nikole u Vranji. Posle svečane intitulacije sledi ekspozicija u kojoj se kralj seća događaja u kojima je za njega bila presudna pomoć i zastupništvo sv. Nikole. On pripoveda o tome kako ga je u zetskoj strani otac zatočio, kako je hteo da ga pogubi ili progna, tako da nikad više ne vidi zemlje otačastva svojega. Sve što mu se desilo pripisuje đavolovom nagovoru i poredi sa pričom o Josifu kojeg su braća prodala i koji se našao zatočen u tuđoj zemlji.Samo pokroviteljstvo i milosrđe Božje donelo mu je spasenje. Dušanova priča primer je slobodnog prilagođavanja opisa stvarnih događaja jednom idealnom obrascu, u ovom slučaju identifikaciji mladog princa sa nevino optuženim Josifom. Jednog od bitnih elemenata obrasca - neprijateljskog držanja braće - nije bilo u stvarnosti 1331. godine, ali auktor dokumenta nije želeo da se zbog te okolnosti liši jednog omiljenog poređenja.

Kada 1349. godine, u Povelji uz Zakonik, ponovo poredi sebe sa prekrasnim Josifom, Dušan za to ima nešto drugačiji povod nego 1343. godine i izlazi pred čitaoca s drugačijom porukom. Počinje s optužbom protiv đavola, koji “pođe i razveja lukave reči svoje đavolske posred ljudi otačastva našega”. Sledi poređenje Dušanovih protivnika, koji “brižnoga načiniše zbog mene roditelja moga”, sa Josifovom braćom koja su Josifa prodala u tuđe zemlje “da ne bude naslednik zemlje oca svoga”. Neodređeno kvalifikujući krivce za građanski rat protiv Dečanskog rečima “ljudi otačastva našeg” Dušan je, čini se, nastojao da iskoristi poređenje sa Josifom za drugi, važniji propagandni cilj svoje isprave. Poruka se krije u rečima: “Kao što je i Prekrasnoga Josifa mudrošću osnažio i stvorio ga vladarem mnogim narodima i celoj vlasti Faraonovoj i svemu Egiptu, takvim istim načinom, po svojoj milosti, i mene premesti od kraljevstva na pravoslavno carstvo”. Godine 1349. Dušan se više nije toliko trudio oko toga da objasni sukob s ocem i odredi krivce tragičnih događaja. Daleko važnije bilo je opravdavanje proglašenja “pravoslavnog” carstva u kojem je, poput Josifa, sjedinio mnoge narode. Pominjanje starozavetnog prauzora u propagandnom smislu prikazalo je položaj nove transetničke države kao manju i manje spornu novost nego što je to odista bio slučaj. Da se iza ovih reči krila briga Dušanova da legitimiše status svoje carevine pokazuju i redovi koji slede; tu novi car pominje sve crkvene predstavnike, tako i svetogorske i susednih zemalja, koji su priznali njegovu državu i prisustvovali svečanom činu krunisanja.

Sled povelja i drugih izvora koji ih dopunjuju i objašnjavaju pokazuje kako se motiv srpskog vladara kao Novog Josifa menjao i prilagođavao političkoj stvarnosti. Kao i u slučajevima identifikacije s Jakovom i Davidom, i ovde je prauzor shvaćen kao arhetip pojedinih vladarskih osobina ili su pak okolnosti života starozavetnih junaka uzimane kao okvir za priču o savremenom. One su prilagođavane političkoj propagandi trenutka u kojem je dokument nastajao, slikanjem junaka arenge kao oličenja biblijskih vrlina bogobojažljivosti, pravednosti i bogoizabranosti.

VLADAR KAO RATNIK

Od starozavetnih ličnosti koje su nosile tipska obeležja vladara-ratnika, ideolozi nemanjićkog dvora najčešće su birali Mojsija, Isusa Navina, Davida i Gedeona, da bi metodom književnog ili likovnog upoređivanja istakli vojničke vrline svojih junaka. Svaka od ovih starozavetnih figura proslavljena je vojnim uspesima, ali nisu bili jednaki putevi kojima su oni ostvareni, niti osobine junaka presudne za trijumf. Otud su razlike u hrišćanskoj tradiciji o Mojsiju, Davidu, Isusu Navinu i Gedeonu (ovde je reč samo o ratničkim vidovima života prve dvojice) uticale, sasvim očekivano, na modalitete upoređivanja. Na primer, kada je trebalo istaći da je neki Nemanjić odneo pobedu nad nadmoćnim neprijateljem, ili se velikodušno poneo prema pobeđenom protivniku, korišćena je paralela Davidovog uspeha u neravnopravnoj borbi protiv Golijata, odnosno njegovog viteškog odnosa prema Saulovoj uspomeni. Pobeda nad daleko brojnijim neprijateljem dozivala je u sećanje srednjovekovnom piscu i čitaocu Gedeonov trijumf protiv Amalika i Madijana, kojih bijaše “... kao skakavaca... kao pijeska po brijegu morskom”.

Da bi dostojno proslavljali vladara kao vojskovođu u žitijima i arengama povelja - tekstovima hrišćanskog nadahnuća - naši stari književnici su se nadahnjivali primerima iz različitih grana srednjovekovne literature. Neki od tih primera su istorijski, u manjoj ili većoj meri. Kao praslika uspešnog vojskovođe XIII i XIV stoleća uziman je prvi hrišćanski car Konstantin, čije su pobede izvojevane u znaku krsnog oružja. Takođe, relativno rani prevod sa grčkog Romana o Aleksandru uticao je na srpsku sredinu da temu imitationis Alexandri uključi u ideološki repertoar vladara-savršenog ratnika. Spram istorijskih uzora marcijalnog suverena stoje čisto hrišćanski uzori kakvi su arhanđel Mihailo i brojni svetitelji-ratnici. Ipak, starozavetni likovi ostaju najvažniji materijal od koga se gradi ideal vladara-pobednika. U delima naše stare književnosti - kojima se mogu pribrojati i uvodni delovi povelja - izdvajaju se dva lika te vrste: Mojsijev i Isusa Navina. Oni odražavaju dva različita koncepta o ulozi idealnog vojskovođe u srpskom društvu.

Mojsije

U Savinoj Službi svetom Simeonu, Nemanja je predstavljen kao svetilnik otačastva, onaj koji se moli za spasenje duša svoga roda. U kanonu koji je pevan za jutrenja, Sava se obraća svetitelju stihom “stado ti od napasti, preblaženi, molitvama ti, Simeone, izbavi!” Molitve prvog srpskog vladara-svetitelja za izbavljenje otačastva Sava poredi sa Mojsijevim molitvama koje su izborile prelazak Jevreja preko Crvenog mora. U srodnom kontekstu, u Stefanovom Žitiju javlja se slika Nemanjine “pobede nad neprijateljskim varvarima” i u njoj se ratni uspesi velikog župana opet porede sa Mojsijevim (“pobedi neprijatelje svoje kao Mojsej Amalika”). Sliku Mojsijeve pobede nad gordim Amalikom doziva i Domentijan kada pripoveda o Nemanjinim ratovima protiv Vizantije. Njegov prikaz ovih događanja, po svojoj strukturi i duhu, u potpunosti odgovara starozavetnoj emocionalnosti. U Pohvali svetom Simeonu Domentijan postavlja pitanje o tome kojom li silom Gospod Nemanju prepojasa da je tolike ratove učinio “kao nekada slavni Bogovidac Mojsije”; odgovor je da tu silu čine Božja blagodat i Nemanjine molitve, što upotpunjuje sliku Nemanje-Novog Mojsija kao molbenog zastupnika otačastva u velikim iskušenjima.

Zanimljivi proces postepenog prenošenja ovih Nemanjinih svojstava na prvog srpskog arhiepiskopa Savu može se pratiti u biografijama Domentijanovim i Teodosijevim. Tu je Sava onaj koji oseća “bol za otčastvo”, njemu su pripisane tople Mojsijeve reči kojima duhovni poglavar naroda stojeći pred Svevišnjim izjednačava sopstvenu sudbinu sa sudbinom svoga stada: “ako spasavaš, spašćeš ljude ove, ako li pak ne, to i mene ispiši iz knjiga koje napisa”. U sankcijama nemanjićkih povelja najbolje se vidi kako su se likovi poglavara srpske države i crkve stopili u svetiteljski par koji svojim molitvama čuva otačastvo; arhiepiskop molitvama u crkvi, suveren molitvama na bojnom polju. Ista tema vladara čija je dužnost da “boluje” za svoj rod, da ga spasava molitvenom rečju i bude njegov “bogonosni vožd” javiće se i u portretima Danila II.

U prvoj polovini i sredinom XIV veka postalo je još aktuelnije poređenje između srpskog vladara i Mojsija. Ono se usredsređuje na Dečanskog i ima dva vida. S jedne strane, Stefan, budući Dečanski, programski se ugleda na Nemanjine biblijske uzore, među koje spada i starozavetni vođ Izraelaca. S druge, Dušan će nastojati u svojoj monarhijskoj propagandi da uspehe srpske spoljne politike iz tridesetih godina XIV veka pripiše sebi u zaslugu. Na ravni biblijske metaforike, to je činio pre svega poredeći sebe s Isusom Navinom, a Dečanskog sa Mojsijem....

Topola