DUŠKO KOVAČEV

ISTORIJAT DUKLJANIZACIJE CRNE GORE

POČECI

Crnogorski separatizam vodi poreklo s početka XX veka. Prvi dodiri kraljevske srpske i crnogorske vojske pokazali su surevnjivost crnogorskih oficira prema srpskima (Memoari Sima Popovića). Crnogorski separatisti izvlače svoje korene iz netrpeljivosti između vladarskih dinastija Srbije i Crne gore u kojima niko nije osporavao da su obe srpske države. Neslavnu kapitulaciju crnogorskog političkog vrha pred Austro-ugarskom je bivši ministar kralja Nikole I, Sekula Drljević, kasnije predstavljao kao bezočno srbijansko žrtvovanje slabijeg partnera u ratu. Danas se u crnogorskoj optici oslobođenje iz 1918 vidi sasvim u kroatocentričnom svetlu kao "okupacija od strane srbijanskih trupa". Posle propasti ustanka bivših oficira crnogorske vojske, pristalica svrgnutog kralja Nikole, 1919, formuliše se postepeno ne samo dinastička već političku platformu separatizma. Svojim pamfletima je optužio diplomatiju Srbije kao krivca za crnogorski vojni slom i obrazložio ideologiju federalizacije Kraljevine SHS, s crnogorskim udeonim položajem u njoj (Centralizam ili federalizam, 1926)[1].

Srpskoj javnosti je ova brošura značajna danas radi uočavanja prvog pokušaja pionira crnogorskog separatizma da dokaže kako ekonomski i finansijski Crna Gora može da funkcioniše samostalno. Drugi crnogorski rodonačelnik separatizma, Sava Marković Štedimlija, obrazovan u Zagrebu, na tradicijama dugo i brižljivo razvijane istorijske fikcije o Crnoj gori kao Crvenoj Hrvatskoj. Štedimlija je prvi Crnogorac koji se javno osećao i izjašnjavao Hrvatom, o čemu je pisao istorijske i etnološke radove (na pr. Crvena Hrvatska, 1937)[2].

CRNOGORSKI KOMUNISTIČKI FEDERALIZAM

Ratna bruka iz I svetskog rata i potonja rastuća nesreća sve brojnijeg crnogorskog stanovništva ogorčenog sve većim socijalnim razlikama u Jugoslaviji razočarala je mnogo crnogorske omladine u tradicionalne srpske vrednosti. Tradicionalna vera u Rusiju, međutim, pogodovala je da se lako prihvataju radikalna rešenja koja su nudili boljševici. Brzo su se boljševizirali kako neki učenici cetinjske bogoslovije, tako i crnogorski studenti. Prihvatili su jednu andtidržavnu i antisrpsku ideologiju iako su.često zakonom "velikosrpske hegemonističke monarhije" bili oslobođeni obaveze plaćanja školarine zbog lošeg imovnog stanja.

Među besprekorno odanim Titovim visokim oficirima je bilo mnogo Crnogoraca od poverenja. Treba pomenuti Svetozara Vukmanovića `Tempa` (sekr. unutr. poslova), ali i generale Peka Dapčevića (oslobodioca Beograda), Jova Kapidžića (navodnog upravnika Golog otoka) i Jeremiju Kovačevića (jedan od osnivača CANU). Potomci poslednje dvojice se aktivno bave politikom u Beogradu. Međutim, glavni tvorac crnogorskog federalizma, je bio Milovan Đilas[3]. Ovaj je 1945. jednim novinskim člankom paradoksalno, utvrdio da su Crnogorci po narodnosti pravi Srbi, ali da su se stekli uslovi da postanu posebna nacija. Iako je Đilas u starosti "revidirao" stavove o crnogorskoj naciji i izjašnjavao se kao Srbina to nije ni malo uticalo na proces desrbizacije Crne gore.

Ko god je malo obavešteniji je dobro upoznat s Titovom (geo)politikom mrvljenja srpske političke nacije po unutrašnjim granicama federalne Jugoslavije. Ove su u `procesu odumiranja države u samoupravnom socijalizmu` postale spoljne. Na taj način je Tito bio testamentalni izvršilac Habsburške politike, a današnja Amerika dovršava ono što je on započeo. Jednopartijski režim je sistematski ignorisao neugodna pitanja srpskog kulturnog nasleđa. Bili su brisani iz pamćenja svi oni događaji ili ljudi koji su vezivali Srbiju i Crnu goru i koji su pokazivali kako su Crnogorci nekad bili "najbolji Srbi". Ovakav istorijski inženjering je simbolički doživelo vrhunac rušenjem Njegoševe kapele na Lovćenu. No ne samo da se u Podgorici Njegoš desrbizirao, već se to činilo i u Beogradu od strane srbijanske političko-intelektualne elite. Kada je Isidora Sekulić negde rekla da je Njegoš srpski pisac bila je napadana od svih dežurnih protivnika "srpskog nacionalizma" u Beogradu. Slično bi prošla i danas od njihovih NGO naslednika kojima je na srcu crnogorska nezavisnost jer se tako suzbija avet "velikosrpske hegemonije". Nekada je Crnom gorom hodio veliki Njegoš a sada je crnogorski ili dukljanski nacionalni pisac njegova potpuna negacija – Jevrem Brković.

Crna gora je bila ravnopravna federalna članica Jugoslavije, iako najmanja površinom i srazmerno još s manje stanovnika, a o skoro nepostojećoj privredi i da ne govorimo. Ravnopravnost je naročito godila malograđanskim sujetama a koristila crnogorskim političarima pošto se učešće u diplomatiji, vojsci, saveznim delegatskim i drugim telima delilo jednako, za razliku od srazmerno raspodeljenih finansijskih obaveza. Tito je dobro znao i primenjivao onu latinsku divide et impera čiji je pravilan prevod podeli pa vladaj.

Ovaj "ravnopravni" položaj se crnogorski političari trude da održe u odnosu sa Srbijom i nakon raspada Jugoslavije. I to je zaista veliki problem za uspostavljanje nekog na realnoj situaciji zasnovanog odnosa. Transformisani crnogorski Savez komunista se rascepio u sukobu između liderstva Mila Đukanovića i Momira Bulatovića po pitanju napuštanja federalnih veza sa Srbijom, ali među crnogorskim političarima posle 1990. nikad nije postavljeno pitanje odstupanja od načela jednake zastupljenosti kadrova u formiranju političkih tela federacije, niti o prihvatanju ravnomernijeg finansiranja federacije.

MOĆ TERAZIJSKIH CRNOGORACA

Crnogorska "dijaspora" je svojim velikim delom u Srbiji, ako se uopšte može govoriti o dva naroda, s obzirom na istovetnost govora, običaja i načina života. Dokle god nije sasvim oslabio bratstvenički i plemenski moral, Crnogorci su spretno koristili porodične veze u politici i ekonomiji, mada se u socijalističkom društvu nisu nikad formalno organizovali kao politički lobi. No crnogorski poslovno-politički klanovi u Beogradu predstavljaju nespornu političku činjenicu.

Kada je Jugoslovenskom Srbijom konačno zavladao predsednik s pravnim položajem šefa države, bio je to `Naš čovek`. Važan državotvorni uticaj Crnogoraca među ostalim Srbima može se pratiti još od Nemanjića preko Karađorđevića. U naše dane setimo se da su otac i brat Slobodana Miloševića Crnogorci, da je komandant njegovog "frajkora" bio crnogorskog porekla, kao i da je šef novoproglašene srpske države u BiH sa Durmitora iz Crne Gore. U tim uslovima su transformisani crnogorski komunisti poslušno sledili Miloševićevu politiku tokom ratova za jugoslovensko nasleđe. Oni su njemu prepuštali spoljnu politiku a on se njima nije mešao u ono šta rade na svom feudu. No sada se nerado pominje pljačka dubrovačke rivijere organizovana od strane crnogorskog političko-vojnog vrha. Prosto je simptomatično kako su i Hrvati uvek bučni u svojim optužbama najednom zaboravili na ulogu Mila Đukanovića u tim događajima.

Početkom rata je Jevrem Brković pobegao u Zagreb. Prvi znaci protivljenja Miloševićevoj politici brzo se javljaju na Cetinju, gde je uskoro formiran Liberalni savez Crne Gore, separatistička stranka, koja je u svom programu imala od početka izdvajanje Crne Gore iz SR Jugoslavije. Prvi lider joj je bio Slavko Perović (bivši upravnik cetinjskog muzeja). Javnosti Srbije su uglavnom poznate činjenice oko rascepa u vladajućem DPS, o sukobu Đukanovića s Miloševićem i o neugodnoj vezi Đukanovićevog režima i nekih vidova nezakonitog privređivanja. Kada je na čelo LSCG umesto Slavka Perovića došao kotorski advokat Miodrag Živković, bilo je već znakova direktnog suprotstavljanja liberala vladajućem Đukanovićevom režimu. Živkovićev sukob s Đukanovićem svršio se tako što je LSCG prestao da postoji, utopivši se u `Pokret za nezavisnu i evropsku Crnu Goru` (u daljem tekstu `Pokret`), u kome se nalazi i Đukanovićeva DPS sa još nekoliko crnogorskih političkih stranaka[4].

DVA VIDA CRNOGORSKOG SEPARATIZMA

Setimo se da je crnogorska kultura u svim vidovima, od porodične do javne sfere tragično doživela sudar s modernom civilizacijom. Neka se čitalac seti filmova Živka Nikolića (ovog DANU broji u svoje članove). I danas je crnogorsko društvo, ma kako se predstavljalo kao okrenuto evropskim integracijama i "mediteranskom kulturnom krugu" (Italiji ili Alžiru?) veoma nepoverljivo prema promenama i spoljnom svetu.

Jedna grupa separatista se sastoji od hermetičnog kruga ekstremista okupljenog oko DANU i Jevrema Brkovića, koji je njen predsednik. On je formulisao politiku `Montenegrinstva` i s istomišljenicima piše za Crnogorski književni list[5]. Brković inače piše literarne fantazije u kojima predstavlja crnogorsku istoriju i njene ključne ličnosti kao izrazito antisrpski nastrojene, iracionalno ignorišući stvarnost istorijskih činjenica. Mada je sadržaj lista otvoreno antisrpski (često vulgaran po srpske političare, naročito premijera Koštunicu i crnogorskog mitropolita Amfilohija), autori javno ne govore o svojim hrvatskim uzorima i ne navode Drljevića i Štedimliju. Međutim, za ovaj list piše ugledni hrvatski pisac i reditelj Mirko Kovač[6]. On je u neposrednoj prošlosti objavio seriju članaka kojim manipuliše da nad Srbima u Hrvatskoj nije bilo nikakvog genocida tokom proteklog rata.

Druga grupa se, za razliku od prve koja je intelektualno-kulturnjačka, sastoji od izrazito pragmatičnih političara koji nemaju osećaj srpske nacionalne pripadnosti, ali nisu ni antisrpski nastrojeni. Okupljeni su u Pokretu za nezavisnu i evropsku Crnu Goru (u daljem tekstu Pokret), sebe nazivaju `Suverenistički blok`. Pošto je član pokreta i Đukanovićev DPS uz LSCG (koji se raspustio da bi članstvo ušlo u pokret) i LS, očigledno je ko je stvarni vođa pokreta. Formalno, na čelu pokreta su koordinatori: Branko Lukovac i Rade Bojović. Prvi je potomak crnogorskih kolonista u Vojvodini, školovanje je završio u Srbiji, diplomirao je na ekonomskom fakultetu u Beogradu. Bio je dugogodišnji diplomata SFRJ, pa ministar inostranih poslova Đukanovićeve Crne Gore. Drugi koordinator je pravni fakultet završio u Titogradu i karijerom je bio vezan za Crnu Goru. Politički aktivan najpre u Savezu reformskih snaga Ante Markovića, a zatim je jedan od osnivača male, ali postojane Socijaldemokratske partije Crne Gore.

Saradnja obe grupe je za sada javno još vrlo simbolična. Sudeći prema nekim javnim obraćanjima bivšeg lidera LSCG Slavka Perovića dukljanskom akademiku Mirku Kovaču, izgleda postoji neki sukob Perovića i Brkovića (u Crnogorskom književnom listu nisu retki članci gde autori napadaju S. Perovića), ali i Perovićeva želja da očuva dobre odnose s Kovačem. Balša Brković, član redakcije podgoričkih `Vijesti` objavio je u Crnogorskom književnom listu proglas `Otvoreno i multikulturalno društvo` iz publikacije `Pokreta` - `Za nezavisnu Crnu Goru`. Obe grupe podržavaju paracrkvu crnogorskog mitropolita Mihaila (Miraša Dedejića) i srazmerno tome smatraju Mitropolita crnogorskog Amfilohija za svog arhineprijatelja. Na sajtu `Pokreta u rubrici `Naši protivnici` stoji samo jedan Amfilohijev kratki komentar. Iako se međusobno ne podnose dobro znaju ko im je protivnik – stranke koje su za zajedničku državu, Amfilohije, Bećković, Ljubomir Tadić i naravno Koštunica. Obe grupe veoma napadaju Nebojšu Medojevića, lidera `Saveza za promjene`, čija politička platforma nije nacionalistička, niti je naročito separatistička – zapravo kolebljiva.

HAJDUČKA EKONOMIJA TEMELJ SEPARATIZMA

Otkud baš sad toliko snažan separatistički pokret kakvog nije bilo ni u doba Miloševića? U međuvremenu je pod pritiskom EU Đukanović prihvatio Ustavnu povelju SCG i ušao u tvorevinu koju je Koštunica nazvao `Funkcionalnom federacijom`. On je očigledno time kupovao vreme do momenta kada bude preparirao javno mnjenje da prihvati njegovu politiku nezavisne CG kao neminovnost. Pravni položaj Crne Gore je u SCG još lagodniji nego u SR Jugoslaviji. Centralni monetarni sistem i carinska politika ne postoje. Finansiranje je i dalje srazmerno, a države članice su suverene u svim poslovima koji nisu preneti na SCG (armija i spoljna politika).

EU se formalno izjasnila da joj više odgovara SCG u integracionom procesu pridruživanja, nego samostalna Crna Gora. Sigurno je i da više od trećine birača ne žele odvajanje od Srbije, koje bi stavilo u neugodan položaj crnogorsku dijasporu u Srbiji, naročito one koji studiraju, leče se ili rade u Srbiji. Zato je suverenistički blok je u otvorenom sukobu baš s ovim najvećim delom dijaspore i samo ga je diplomatska intervencija EU rasteretila obaveze da prihvati njihovo demokratsko pravo na referendumsko izjašnjavanje o državnom položaju Crne Gore. Sa druge strane SAD iako javno podržavaju nekakva opstanak zajedničke države nastoje da Mila drže i kao adut u igri živaca sa Srbijom, tj. Koštunicom oko pregovora o statusu Kosova.

Okupljanje suverenističkog bloka je u osnovi motivisano ekonomskim prilikama. Crna Gora je istorijski bila nezavisna država, a njena borba za nezavisnost je praćena i hajdučijom kao glavnom privrednom delatnošću (videti Vojnu enciklopediju), pa i tad se živelo oskudno. Međunarodno priznanje je kralju Nikoli dalo državu čije je stanovništvo naglo prestalo da gine, hajdukovanju je dolazio kraj, pa se kraljevina brzo zaduživala. Hajdučka ekonomija[7] je ne samo tradicija već i današnja realnost u Crnoj gori. Švercerski kanali[8] koji povezuju albanske klanove italijansku mafiju i crnogorsko podzemlje su premrežali ovaj deo Evrope.

Nezavisna Crna gora omogućuje nastavak švercerske ekonomije jer ih onda ne bi niko kontrolisao. Vrh države misli da bi im nezavisnost dala mogućnost da crna gora živi od prodaje mora, od kockarnica kao Monte Karlo ili kao of šor zona kao što je bio Kipar. Osim toga nezavisna Crna gora bi, veruju oni, mogla da dobija više donacija od Zapada. Time bi se pojedinci na vrhu obogatili, a nešto bi preostalo da se korumpira društvena klijentela. Danas je nešto preko 70 000 zaposlenih Crnogoraca, a skoro su dve trećine njih u državnoj službi. Jedina firma koja radi u Crnoj gori je država. Dakle čitava ideja je da se ima svoj feud na kome bi se radilo sve da se zarade neki novci, ali niko ne razmišlja o privredi ili poljoprivredi[9].

Kolika je moć "kontrverznih biznismena" bliskih Đukanovićevom režimu, videlo se na primeru ubistva urednika podgoričkog lista Dan i visokog oficira policije. Krug ljudi bliskih Milu Đukanoviću je počeo najzad da se pojavljuje kao kupac društvene imovine. Najznačajnija ličnost iz ovog kruga je Milov rođeni brat, koji se bori da stekne vlasništvo i upravljanje nad rudnikom Pljevlja, strateškim resursom crnogorske energetike. A prosek plate u Crnoj Gori lagano pada, pošto je već pao ispod 200 E. Crnogorci su postali urban narod, ni 15% ih danas ne živi na selu. Konkuretno tržište ne odgovara crnogorskim tajkunima, niti proleterima koji se bore da se samoizoluju. Otud politički pragmatičari i zaposlena sirotinja (i državni službenici među njima) rado prihvataju konzervativnu politiku separatizma, iz istog onog razloga iz kojeg su prihvatili miloševićev postsocijalizam. Kada se tome doda nacionalna mitomanija ("crnogorska herladika") i obećanje boljeg života u novoj samostalnoj Crnoj gori dobija se slika ideološke priče koju gura režim. Oni neće da shvate da suverenitet danas znači biti odgovoran za bezbednost, za sopstveni provredni razvoj. A to znači sam raditi, proizvoditi i prodati i odgovorno raspolagati. To nije `sretni veliki put` kojem se utopijski nadaju zagovornici samostalnosti.

[1] Takve projekte su sa sličnim ciljevima imali i hrvatski politički krugovi tokom čitavog dvadesetog veka. Federalizacija Kraljevine SHS, a posle i Kraljevine Jugoslavije u kojoj bi se Bosna, Crna gora, pa i Vojvodina što više odvojili od Beograda je deo strategije hrvatskih nacionalista i nekih zapadnih centara moći, koju kako vidimo na terenu uspešno ostvaruju.

[2] Oba autora su našla podršku u fašističkim silama koje su okupirala Jugoslaviju. Povlačeći se u pravcu Zagreba, Drljević je prevarom uvukao trupe JVO pod komandom Pavla Đurišića duboko u teritoriju NDH, gde su ih ustaše uništile. U mutnom dobu nakon nemačke kapitulacije, Drljević je izgubio život. Štedimlija je, međutim, zahvaljujući podršci i vezama svog novog pokrovitelja Miroslava Krleže uspeo da se vrati u Zagreb i zaposli u leksikografskom zavodu, odakle je ovaj Piper nastavio svoj pogubni uticaj na mlade Crnogorce koji su imali kulturnog kontakta sa Zagrebom, naročito na saplemenike.

[3] Đilas je pao u nemilost zbog `liberalizma` (ne staljinizma), mada su crnogorski kadrovi u odnosu na Titov režim uglavnom čuvali lojalnost.

[4] Bili smo iznenađeni kad smo na sajtu `Pokreta` otkrili da LSCG u elektronskoj formi postoji kao stranka i to na čelu sa Slavkom Perovićem, dok je Miodrag Živković osnovao Liberalnu stranku, koja se pre kratkog vremena takođe uključila u ‚`Pokret`.

[5] Videti na primer, `Crnogorski književni list`. Već samim pregledanjem naslova nekih objektivnih. tekstova čitaocu će biti jasno zašto o kakvom obliku najgoreg pamfletizma je reć. Tu se koriste termini poput "srbosmradovi" na čemu bi im pozavidela i ratna HDZ propaganda.

[6] Studije je završio u Beogradu, a domaća javnost ga zna kao autora filmskih ostvarenja "Kraj rata" i "Okupacija u 26 slika".

[7] Štetu za pljačkanje dubrovačke rivijere je Đukanović neposredno regulisao s predsednikom Hrvatske, mada to ne znači da Crna Gora neće odgovarati za štetu u postupku koji se po istom osnovu vodi pred Međunarodnim sudom pravde. To samo znači da je Mesić lukavo uspeo da Đukanović posredno krivicu svali na Srbiju.

[8] Ukidanje sankcija i priznanje SR Jugoslavije posle demokratskih promena u Srbiji nije odgovaralo švercerskim krugovima Crne Gore, jer je zlatno vreme nezakonitog poslovanja moralo proći.

[9] Skoro pola nacionalnog dohotka ostvaruje Aluminijumski kombinat u Podgorici, a njegov je vlasnik ruski tajkun. Drugi ne bi mogao da obezbedi jeftin gas za rad ovog giganta. Ruski tajkuni kupuju i ugostiteljska preduzeća na primorju. Ovo, iako ne znači političku preorijentaciju podgoričkog režima, na duge staze ne može biti milo Sjedinjenim Državama.