VIŠE od 500 pravoslavnih hramova, po nezvaničnoj crkvenoj statistici, gradi se i obnavlja diljem Srpske pravoslavne crkve, i takav zamah crkvenog graditeljstva ne pamti se još od vremena slavnih Nemanjića. Nema eparhije u zemlji i rasejanju u kojoj ne niču nove crkve, finansirane ne samo iz priloga vernika, već i iz zaveštanja bogatih pojedinaca koji žele da ih narod po tome pamti.

Činjenica da među novim srpskim ktitorima ima danas i dosta uspešnih pojedinaca, koji sami podižu čitave crkve, s razlogom navodi na pitanje: Šta je razlog ovom fenomenu? Zašto mu pogoduje baš današnje vreme, ko su u dugoj istoriji Srpske crkve bili najveći zadužbinari? Protojerej stavrofor dr Radomir Milošević, koji je istraživao crkveno zadužbinarstvo kod Srba, objašnjava da je ovaj procvat posledica i pedesetogodišnje presije nad narodom pod
komunističkom vlašću, u kojoj je Crkva u svakom smislu bila istisnuta na društvene margine. Malo se gradilo, mnogo je oronulo. Ljudi su se probudili verski i nacionalno - nacionalno doduše, više - i otud želja da se i Crkvi vrati mesto koje je nekad imala. O Duga tradicija.

S NAPOMENOM da je zadužbinarstvo bilo i ostalo jedna od glavnih karakteristika srpskog naroda, Milošević veli: ako su u srednjem veku zadužbinari bili mahom vladari, vlastela, ali i članovi crkvene jerarhije (patrijarsi, episkopi, monasi), danas je među njima i običan svet; ako je vlasnička prava nekad imao ktitor, koji je upravljao materijalnim dobrima ktitorije, Ustavom SPC iz 1930. godine njegova su vlasnička prava ukinuta. Preneta su na crkvu. Zadržano je samo pravo da onaj ko je crkvu podigao, bude u njoj sahranjen.
- Da li će se neka crkva i gde podići, po pravilu, odlučuje nadležni arhijerej, ceneći versku i moralnu podobnost onih koji žele da grade, ali i ekonomsku sposobnost da posao izvedu do kraja - kaže Milošević. - Ukoliko je zahtev na mestu, episkop daje blagoslov i osvećuje zemljište predviđeno za crkvu, udarajući na njemu krst. Od tog trenutka, ono se više ne može stavljati u promet niti dobiti drugu namenu. Vladika odlučuje i kad je u pitanju živopisanje crkve, mada se oko pitanja izgradnje i uređenja mora saslušati i ktitor.
Tradicija zadužbinarstva kod Srba traje veoma dugo (Srbi su se sa njom upoznali dolaskom na Balkan) i nije, veli Milošević, prekidana ni u vreme turskog ropstva. Bilo je zadužbinara i pre Nemanjića. Tek sa njima, međutim, kreće jedan zamah čiji su rezultati do danas vidljivi. Oni nisu zidali samo hramove, već i zgrade, mostove, bolnice - sam kralj Milutin ostao je definitivno najveći ktitor u istoriji srpskog roda: za 40 godina vladavine, podigao je 40 zadužbina! Malo je koju, međutim, dizao iz temelja, već na mestima na kojima su se odranije nalazile bogomolje.
Po pravilu se biralo lepo, sunčano mesto, sa dobrim vazduhom i vodom blizu, vodeći računa da u blizini postoji zemlja za pečenje cigle, kako se ne bi morala dopremati izdaleka. Ktitor je pomagao novopodignutom manastiru na sve načine, pa su ktitorije bile vrlo bogate i dodatno darivane: samo je Hilandar imao nekad 360 sela po Srbiji! To je stekao vremenom. Manastiru Ravanici knez Lazar je odjednom dao na poklon čak 150 sela. Svaki vladar je, kada dođe na presto, potvrđivao sve prethodne povelje o
zadužbinarstvu u kojima je pisalo: “Molim one koji posle mene dođu da ovo potvrde”, i sam je dodavao.

- Nemanjići su bili prvi zadužbinari u istoriji Srba kojima je bilo stalo da svome rodu ostave nešto lepo, i zato su dovodili najbolje arhitekte i ikonopisce i vizantijske freskopisce - kaže naš sagovornik. - Zidali su i van granica tadašnje Srbije, najviše u Solunu, u kojem su svoje zadužbine imali Sveti Sava i sveti kralj Milutin. Imali su ih i na Svetoj gori. Nije u pitanju samo Hilandar - Sveti Sava je obnovio Kseropotam i Filokal, manastir Grigorijat je podigao jedan srpski monah; manastir svetog Pavla podigla su dva srpska monaha - Radonja i Antonije. Postoje zapisi da su srpski vladari, kao drugi ktitori, to jest obnovitelji mnogih manastira na Svetoj gori, “kofama donosili zlato” za manastire na Atosu.
Sveti Sava je imao zadužbine u Jerusalimu i Jafi, a kralj Milutin čak na Sinaju. Tamo je sazidao kapelicu u kojoj se i danas u bogosluženju pominje njegovo ime. Naših zadužbina bilo je i u Carigradu, kao manastir Prodrom posvećen svetom Jovanu Krstitelju, koji je imao i bolnicu.

o Novi ktitori

NA pitanje koji su glavni motivi da se novac ulaže baš u crkve, Milošević navodi: slavljenje Boga, Bogorodice i svih svetaca, zatim zahvalnost Bogu što je neko isceljen ili izbegao kakvu nesreću, zahvalnost za stečeno bogatstvo; tu je i strah od Strašnog suda… Kod nekih je u pitanju i želja da se počiva u hramu. Često se u ovakvim prilikama naglašava da taj i taj “podiže crkvu od svog nasleđenog ili stečenog imetka”, uz reči “ništa tuđe ne dadoh”.
Mnogi se manastiri podižu iz testamenta koje su ljudi ostavili, kao manastir majke Melanije kod Zrenjanina, s tim što ima i zaveštanja koja nikad nisu ispunjena. To je slučaj generala Ranka Alimpića iz Vrnjačke Banje, koji je ostavio čitav svoj imetak da se sazida crkva, ali se u ono doba radilo aljkavo i sporo - u Titovo vreme sve je stopirano, “jer je bogatstvo stečeno na sumnjiv način”.

Pojava da ljudi koji su stekli određeni imetak žele da iza sebe “ostave nešto Crkvi” karakteristična je posebno za poslednje dve decenije. Tako su braća Karić podigla crkvu u mestu Donji Petrič na Kosovu i Metohiji, na koju su se Šiptari obrušavali dva-tri puta i od nje danas nema ništa. Novica Jevtić, vlasnik izdavačke kuće “Evro”, podigao je u Kragujevcu crkvu svetog Dimitrija, porodica Milinčić u Pridvorici kod Palanke, Cane Subotić na Ubu…
- Taj zadužbinarski duh se vidi i po tome što se mnogi naši iseljenici iz Amerike, Kanade i Australije zidanjem crkava odužuju rodnom kraju - veli prota. - Tako je kožarski trgovac iz Argentine Veselin Naerlović podigao crkvu(pretvorenu kasnije u manastir) kod Glamoča; Dušan Novaković, emigrant u SAD, podigao je novu crkvu u manastiru Voljavča. Iseljenici grade crkve i tamo gde danas žive, kao Teodor i Anđa Polić koji su je sagradili u Americi, dok je Vojislav Miletić podigao kompleks zgrada u manastiru Ilajnu u Kanberi (Australija).

Napisala: Mirjana RADETIĆ
Izvor: http://www.novosti.co.yu/vest.php?vest=46737&rubrika=Društvo